در حالی که تنها دو روز از آغاز آتشبس موقت میان جمهوری اسلامی با ایالات متحده و اسرائیل میگذرد و گمانهزنیها درباره ترکیب تیم مذاکرهکننده تهران برای گفتگوهای پیش رو در اسلامآباد افزایش یافته، انتشار ویدیویی از امیرعلی حاجیزاده، فرمانده پیشین نیروی هوافضای سپاه پاسداران، که به نقش کلیدی اما کمتر افشاشده قالیباف در توسعه برنامه موشکی جمهوری اسلامی اشاره دارد، بار دیگر محمدباقر قالیباف را در کانون توجه قرار داده است.
امیرعلی حاجیزاده در این ویدیو که به نظر میرسد نزدیکان محمدباقر قالیباف آن را در واکنش به انتقاد برخی چهرههای نزدیک به نهادهای امنیتی و نمایندگان مجلس درباره نقش او در آتشبس فعلی منتشر کردهاند، تصریح میکند: «آن کسی که باعث شد برنامه موشکی ما در این حد توسعه پیدا کند و نامش تا امروز گمنام مانده، دکتر قالیباف است.»
او در ادامه توضیح میدهد که ساختار فعلی استقرار موشکی جمهوری اسلامی، از جمله ایجاد پایگاههای متعدد و شهرهای موشکی زیرزمینی در مناطق مختلف، حاصل همان سیاستگذاریها و حمایتهایی است که در دوره حضور قالیباف در سپاه پاسداران و فرماندهی او بر چهرههای چون حاجیزاده، شکل گرفت.
این اظهارات در شرایطی منتشر میشود که محمدباقر قالیباف، رئیس کنونی مجلس شورای اسلامی، پس از کشته شدن علی خامنهای و شماری از فرماندهان نظامی و امنیتی ارشد، اکنون یکی از معدود چهرههای باقیمانده در سطح بالای ساختار قدرت جمهوری اسلامی محسوب میشود و حتی گفته میشود در انتصاب مجتبی خامنهای بهعنوان رهبر جدید نظام، بیشترین نقش را ایفا کرده است؛ موقعیتی که باعث شد نام او نهتنها در معادلات داخلی، بلکه در سناریوهای دیپلماتیک، از جمله احتمال دیدار با جیدی ونس، معاون رئیسجمهوری آمریکا، در اسلامآباد نیز مطرح شود.
میراث یک راهبرد پنهان
برای درک نقش قالیباف در توسعه برنامه موشکی جمهوری اسلامی، باید به دهه ۱۳۷۰ و دوران حضور او در سپاه پاسداران بازگشت، یعنی زمانی که او فرمانده نیروی هوایی سپاه شد.
این مقطع نقطه عطفی در تغییر رویکرد نظامی جمهوری اسلامی، از تکیه صرف بر جنگهای کلاسیک به سمت توسعه توان موشکی و جنگهای نامتقارن به شمار میرود و پایههای اصلی برنامه موشکی جمهوری اسلامی را نیروی هوایی سپاه که بعدها نام آن به نیروی هوافضا تغییر کرد، در همین دوره بنا گذاشت.
قالیباف از جمله فرماندهانی بود که در این جایگاه، بر ضرورت سرمایهگذاری گسترده در حوزه تولید موشکهای بالیستیک، کروز و همچنین زیرساختهای پنهان و مقاوم در برابر حملات تاکید داشت و تلاش میکرد از تجربیات کشورهایی همچون پاکستان، کره شمالی و روسیه در حوزه موشکی استفاده کند.
بر اساس روایتهای موجود، یکی از مهمترین تحولات در این دوره، تغییر راهبرد از تمرکز بر تجهیزات قابلردیابی به سمت ایجاد شبکهای از پایگاههای پراکنده و زیرزمینی بود. آنچه بعدها به «شهر موشکی» معروف شد.
هر شهر، یک پایگاه
اظهارات اخیرا منتشرشده از حاجیزاده درباره «وجود یک پایگاه موشکی در هر شهر و شهرستان» اگرچه ممکن است اغراقآمیز به نظر برسد، با سیاست اعلامی سپاه پاسداران در سالهای اخیر درباره توسعه شهرهای موشکی زیرزمینی که با هدف افزایش احتمال بقا و توان پاسخ سریع در برابر حملات، طراحی شدند، همخوانی دارد.
این شهرها که تصاویر هوایی برخی از آنها در جنگ ۴۰ روزه اخیر میان جمهوری اسلامی با اسرائیل و آمریکا منتشر شد، تونلهای عمیق، سیلوهای پرتاب، انبارهای تسلیحاتی و سامانههای فرماندهی زیرزمینی دارند. بسیاری از تحلیلگران نظامی معتقدند پایهگذاری چنین ساختاری بدون یک تصمیم راهبردی در سطوح بالای فرماندهی سپاه، ممکن نبود.
نقش قالیباف را بهعنوان فرمانده وقت نیروی هوایی سپاه در ایجاد این دکترین دفاعیــتهاجمی که بر «پراکندگی، استتار و ضربه دوم» استوار است، برخی فرماندهان همدوره او هم تایید کردهاند.
Read More
This section contains relevant reference points, placed in (Inner related node field)
تداوم یک نگاه
قالیباف پس از خروج از سپاه و ورود به عرصه مدیریت اجرایی و سپس سیاست، نیز هرگز از برنامه موشکی جمهوری اسلامی کاملا فاصله نگرفت. اظهارات او در سالهای اخیر هم نشان میدهند که همچنان این حوزه را یکی از ستونهای اصلی قدرت نظام میداند.
قالیباف در تاریخ دوم مهر ۱۴۰۴ با اشاره به عملیاتهای موسوم به «وعده صادق» علیه اسرائيل، توضیح داد که چگونه جمهوری اسلامی توانست ضعف فنی موشکها، از جمله نفوذ سایبری به قطعات الکترونیکی را اصلاح و راهکارهای بهبود هماهنگی میان پهپادها و موشکهای کروز و بالیستیک را شناسایی کند. او ۳۰ آبان ۱۴۰۴ هم در جایگاه رئیس مجلس شورای اسلامی گفت: «توان موشکی مایه افتخار ما است.» قالیباف ۱۸ اسفند همان سال و پس از آغاز جنگ جدید، با کنایه به ادعاهای غربیها درباره تضعیف این توان، تاکید کرد: «شلیک موشکها همچنان با قدرت ادامه دارد و توقفناپذیر است.»
این اظهارات نشان میدهند که او همچنان در جریان جزئیات فنی و عملیاتی برنامه موشکی سپاه پاسداران قرار داشت؛ موضوعی که برای یک مقام سیاسی در سطح رئیس مجلس، غیرمعمول اما معنادار بود.
پیوند قدرت نظامی و جایگاه سیاسی
نقش قالیباف در توسعه برنامه موشکی جمهوری اسلامی تنها یک سابقه کاری نیست، بلکه بخشی از سرمایه سیاسی او در ساختار قدرت جمهوری اسلامی محسوب میشود. قالیباف برخلاف بسیاری از سیاستمداران دیگر این نظام، در نهادهای امنیتی و نظامی ریشهای عمیق دارد و همین موضوع، با وجود افشای چندین پرونده فساد مالی از او و اعضای خانوادهاش در دهههای گذشته، همچنان جایگاه او را در میان فرماندهان سپاه حفظ کرده است.
در شرایط کنونی که ساختار قدرت جمهوری اسلامی بر اثر جنگ و حذف فیزیکی بسیاری از چهرههای کلیدی با خلا مواجه شده، به نظر میرسد همین پیشینه قالیباف را به گزینهای قابلاتکا برای مدیریت بحران، چه در داخل و چه در تعامل با بازیگران خارجی، تبدیل کرده است. او اگرچه بارها در انتخاباتهای مختلف با رای منفی مردم مواجه شد، در چارچوب ساختار غیردموکراتیک جمهوری اسلامی، همواره توانسته است رقبایش را کنار بزند و جایگاهش را ارتقا دهد.
گزارشهایی که از احتمال حضور او در مذاکرات آینده با آمریکا در پاکستان حکایت دارد، در همین چارچوب قابلتحلیل است. دونالد ترامپ، رئیسجمهوری آمریکا، نیز هفته گذشته در گفتگو با روزنامه نیویورکپست افشا کرد که دولت او در حال مذاکره با محمدباقر قالیباف است.
قالیباف در سالهای اخیر تلاش کرد از خود تصویر یک مدیر عملگرا و حتی مذاکرهپذیر را ارائه دهد، هرچند مواضعش علیه غرب و تاکیدش بر «مقاومت» همچنان بخش پررنگی از گفتمان او است. این دوگانگی، یعنی ترکیب تجربه نظامی در توسعه یکی از حساسترین برنامههای تسلیحاتی جمهوری اسلامی با حضور در راس نهاد قانونگذاری، او را به یکی از پیچیدهترین بازیگران صحنه سیاسی ایران تبدیل کرده است. بهویژه آنکه با وجود حذف دهها تن از مقامهای سیاسی و نظامی ارشد جمهوری اسلامی از آغاز جنگ ۱۲روزه تاکنون، همچنان از گزند حملات در امان مانده است.
اکنون، در شرایطی که آتشبسی شکننده میان جمهوری اسلامی و آمریکا و اسرائیل برقرار شده و آینده این توافق به مذاکرات پیش رو گره خورده، نقش چهرهای مانند قالیباف بیش از هر زمان دیگری برجسته شده است؛ چهرهای که به گفته یکی از مهمترین فرماندهان سپاه، در شکلگیری قدرتی که امروز یکی از محورهای اصلی چانهزنی در معادلات منطقهای و جهانی شده، نقش داشته است.
