پایان زمستان و تاریکی و آغاز بهار و روشنایی که در گاهشمار جلالی از نخستین روز فروردین شروع می‌شود و «نوروز» نام دارد، با رسیدن به ششمین روز یا همان «خرداد روز» به اوج می‌‎‌رسد، زیرا ایرانیان باستان آن را به عنوان «روز نوروز بزرگ» می‌شناختند. روزی که زرتشت به دنیا آمد، کیخسرو به آسمان رفت و جمشید از میدان نبرد با اهریمن،  پیروز بازگشت.

روایت‌های افسانه‌ای و داستان‌های اساطیری درباره نوروز بزرگ از پیوند آن با روشنایی و خرد حکایت دارند. به باور زرتشتیان، پیامبری که به کردار و گفتار و رفتار نیک توصیه کرد، در این روز زاده شد و حتی در همین روز، با اهورامزدا گفتگو کرد و به پیامبری رسید. از همین رو، برخی زرتشتیان ایران در این روز به نیایشگاه‌ها می‌روند و با برگزاری دورهمی و تهیه خوراکی‌های سنتی، آن را جشن می گیرند.

نیاکان ما خردادروز را موعد پیروزی نور بر تاریکی نیز می‌دانستند، زیرا جمشید پیشدادی که روز یکم فروردین برای نبرد با دیوها، رهسپار میدان شده بود، در خجسته روز ششم، پیروزمندانه بازگشت.

داستان از این قرار بود که جمشید، پادشاه اسطوره‌ای ایران، در نبردی سرنوشت‌ساز برای نجات مردمان از سرمای ویرانگر و نیروهای اهریمنی، راهی سرزمین‌های جنوبی شد تا با دیوها که مظهر آشفتگی و تاریکی بودند، نبرد کند.

او که این نبرد را در نخستین روز از فروردین آغاز کرد، با فره ایزدی و شکوهی بی‌مانند، لشکری از نیکی را علیه زشتی‌ها رهبری کرد و پس از کارزاری سخت، سرانجام در ششم فروردین با در هم شکستن قدرت دیوها و رام کردن نیروهای سرکش طبیعت، فاتحانه به تخت پادشاهی بازگشت و با نشاندن صلح و برکت در جهان، آن روز را «نوروز بزرگ» نامید؛ روزی که از آن پس، نماد غلبه جاودانه نور بر ظلمت و آغاز دوران آبادانی زمین شد.

در روایت دیگری از این روز، ابوریحان بیرونی در «آثارالباقیه» می‌گوید که در چنین روزی، کیخسرو، پادشاه آرمانی ایران، عروج کرد و به آسمان رفت. از همین رو ایرانیان این روز را مظهر سعادت و روشنایی می‌دانند. لحظه‌ای که تقدیر نیکو رقم می‌خورد و از دل همین باور «یوم‌ الرجا» مقدر می‌شود.

کیخسرو پادشاه عادل و آرمانی شاهنامه است که پس از گرفتن انتقام خون پدرش، سیاوش، و سال‌ها پادشاهی، در اوج قدرت دچار هراسی درونی می‌شود که مبادا غرور او را بفریبد و به کژراهه کشاند. او پس از ۴۰ شبانه‌روز نیایش و زاری به درگاه اهورامزدا، سرانجام اجازه سفر ابدی را از سروش غیبی گرفت. با لشکریان و پهلوانانش وداع کرد، لهراسب را به جانشینی برگزید و در سپیده‌دم ششم فروردین، پس از غسل در چشمه‌ای کوهستانی، در میان برف و بوران سهمگین از دیدگان پنهان شد. در باور اساطیری، او نمرده، بلکه به صف جاودانان پیوسته است تا در روز رستاخیز (فرشگرد)، برای نوسازی جهان و یاری به سوشیانت منجی، دوباره بازگردد.

این روایت‌ها اگرچه هر کدام خط سیر داستانی متفاوتی دارند، یک معنا را نمایندگی می‌کنند و آن نیز استیلای نور و شکست تاریکی است. روزی که می‌توان آن را میعادگاه امید خواند که با کمال (خرداد) پیروزی (جمشید) و معنویت (زرتشت) گره می‌خورد تا نویدبخش سعادت باشد.

خرداد یکی از امشاسپندان و فرشته نگاهبان آب است. به همین دلیل، نوروز بزرگ پیوندی ناگسستنی با عنصر حیاتی آب دارد و نماد پارسایی و بالندگی است.

امشاسپندان در آیین زرتشتی، جلوه‌های مینوی و صفات برتر اهورامزدا هستند که هر یک نماینده‌ بخشی از نظم کیهانی و ارزش‌های اخلاقی‌اند و نامشان بر روزهای ماه نیز نهاده شده است. چنانچه «بهمن» به معنای اندیشه نیک، متعلق به روز دوم هر ماه است. «اردیبهشت» به معنای راستی و نظم کیهانی، متعلق به روز سوم ماه است و «شهریور» به معنای شهریاری آرمانی و قدرت مقدس، روز چهارم ماه را نمایندگی می‌کند.

«سپندارمذ» به معنای فروتنی و مهر به زمین هم فرشته روز پنجم است، «خرداد» به معنای کمال و رسایی، روز ششم ماه و «امرداد» به معنای بی‌مرگی و جاودانگی، روز هفتم ماه را به خود اختصاص داده‌اند.

علاوه بر آن، روز نخست هر ماه (هرمزدروز) متعلق به خود اهورامزدا، نماد دانایی و آفرینش، است و بدین‌سان ساختار تقویم ایرانی بازتابی از نظم مینوی و جهان‌بینی زرتشتی است.

به باور ایرانیان، خردادروز از ماه فروردین موعدی بود که خداوند مشتری را خلق کرد و نمادهای خوش‌یمنی و خوش‌اقبالی نیز در این روز آفریده شدند. به همین دلیل درباره سعد بودن روز ششم فروردین برای اجرای برخی امور مانند جشن ازدواج باور رایجی وجود دارد.

در ایران کهن، نوروز بزرگ یا خردادروز به دلیل پیوند عمیقی که با آب، خرد و کمال دارد، آداب و رسومی فراتر از دیدوبازدیدهای معمول نوروزی داشت. از آنجا که به امشاسپند خرداد (نگاهبان آب‌ها) است، آب در مناسک آن نقش محوری دارد. بنابراین، نزد ایرانیان کهن، شست‌وشوی بدن در بامداد این روز می‌توانست باعث دوری از بیماری و ناپاکی شود. مهیا کردن غذاهایی مبتنی بر گیاهان و برپایی جشن از دیگر آیین‌های این روز است.

همچنین از آنجا که ابوریحان بیرونی آن را «یوم‌ الرجا» نامیده است، این باور عمومی وجود داشت که در چنین روزی، آرزوها براورده می‌شود. اعتقاد بر این بود که در ساعت‌های منسوب به سیاره مشتری (فرخنده‌ترین ساعات روز)، هر دعایی مستجاب می‌شود و اهورامزدا سعادت سالانه را در همین روز میان ساکنان زمین تقسیم می‌کند. در تقویم رسمی ایران، ششم فروردین به نام روز زرتشت نام‌گذاری شده است.