بنا بر اعلام آژانس بینالمللی انرژی، اختلال در حملونقل دریایی ناشی از جنگ ایران، اعتماد به تنگه هرمز را از بین برده و زمینهساز بازسازی پرهزینه تجارت جهانی انرژی شده است؛ تغییری که میتواند طی دهه آینده وابستگی جهان به این مسیر را بهشدت کاهش دهد.
پیش از آغاز درگیریها، روزانه حدود ۲۰ میلیون بشکه نفت از تنگه هرمز، آبراه باریکی که خلیج فارس را به بازارهای جهانی متصل میکند، عبور میکرد. به گفته این آژانس مستقر در پاریس، اگر اختلال شدید در تردد از این تنگه ادامه یابد، این رقم میتواند تا سال ۲۰۳۰ به ۸.۵ میلیون بشکه در روز و تا سال ۲۰۳۵ به کمتر از دو میلیون بشکه کاهش پیدا کند. این برآورد در گزارش «چشمانداز جهانی انرژی» آژانس بینالمللی انرژی منتشر شده است.
فاتح بیرول، مدیر اجرایی آژانس بینالمللی انرژی، گفت: «بحران هرمز شوک عظیمی به نظام انرژی وارد کرده است. من هیچ مسیر قابل اتکایی برای بازگشت جهان انرژی به شرایط پیش از این بحران نمیبینم.»
وال استریت ژورنال مینویسد، با این حال، خاورمیانه همچنان بزرگترین صادرکننده نفت جهان به بازارهای بینالمللی باقی خواهد ماند؛ زیرا تولیدکنندگان بزرگ نفت در منطقه خلیج فارس برای ایجاد خطوط لوله و مسیرهای جایگزین با یکدیگر رقابت میکنند.
از زمان آغاز جنگ ایران در اواخر فوریه، عربستان سعودی برای انتقال نفت خام به سمت دریای سرخ به خط لوله شرق به غرب متکی بوده است. امارات متحده عربی نیز از خط لوله خود به بندر فجیره در ساحل دریای عمان استفاده کرده است.
آژانس بینالمللی انرژی اعلام کرد در حال حاضر، ظرفیت انتقال حدود هفت میلیون بشکه نفت در روز از طریق خطوط لوله جدید، در دست ساخت یا در مرحله بررسی و برنامهریزی قرار دارد تا به تولیدکنندگان نفت خلیج فارس امکان دهد بدون عبور از تنگه هرمز نفت خود را منتقل کنند.
برآورد این آژانس نشان میدهد اجرای این طرحها به حدود ۴۰ میلیارد دلار سرمایهگذاری نیاز دارد و هزینه صادرات هر بشکه نفت خاورمیانه را حدود دو دلار افزایش خواهد داد.
بیرول گفت: «این کار آسان نیست، اما تصور اینکه جهان انرژی بتواند بدون تنگه هرمز به فعالیت خود ادامه دهد، ممکن است. اما جهان انرژی نمیتواند بدون خاورمیانه به فعالیت ادامه دهد.»
در همین حال، قیمت جهانی نفت نوسانات شدیدی داشته است. بهای نفت خام برنت، شاخص اصلی قیمت نفت در بازارهای جهانی، که پیش از جنگ حدود ۷۱ دلار در هر بشکه بود، در مقاطعی به بیش از ۱۲۶ دلار رسید و سپس در ماه نوامبر به حدود ۹۳ دلار کاهش یافت.
واکنش قیمتها به بحران، در مقایسه با ابعاد اختلال ایجادشده، شدید نبود. این موضوع همزمان با دورهای اتفاق افتاد که عرضه جهانی نفت فراوان بود و ذخایر نفتی در سطح بالایی قرار داشت.
آژانس بینالمللی انرژی اکنون انتظار دارد با احیای سریعتر تولید نفت خاورمیانه در مقایسه با رشد تقاضای جهانی، بازار نفت بار دیگر با مازاد عرضه مواجه شود. مازاد عرضه که در سهماهه جاری روزانه ۱.۷ میلیون بشکه برآورد میشود، قرار است سال آینده به حدود ۳.۸ میلیون بشکه در روز افزایش یابد.
بین ماههای مارس تا اکتبر، تقاضای جهانی نفت در مقایسه با مدت مشابه سال گذشته حدود ۳.۷ میلیون بشکه در روز کاهش یافت. افزایش قیمتها، کمبود فیزیکی نفت و فرآوردههای نفتی، اقدامات محدودکننده دولتها و کاهش فعالیتهای اقتصادی از عوامل اصلی افت مصرف بودند.
این کاهش بهویژه در خاورمیانه و آسیا چشمگیر بود؛ بهطوریکه تقاضا در خاورمیانه ۱۰ درصد و در آسیا پنج درصد کاهش یافت.
به گزارش وال استریت ژورنال، واردات نفت خام چین از طریق دریا نیز در ماه ژوئن به حدود شش میلیون بشکه در روز رسید؛ در حالی که این رقم در فوریه ۱۱.۶ میلیون بشکه بود. چین در این مدت با برداشت از ذخایر نفتی، محدود کردن صادرات فرآوردههای سوختی و تغییر ترکیب مصرف سوخت، خود را با شرایط جدید تطبیق داد.
آژانس بینالمللی انرژی همچنین انتظار دارد این بحران در بلندمدت، روند گستردهتر حرکت کشورها به سمت استفاده از منابع انرژی داخلی را تقویت کند.
انرژیهای تجدیدپذیر و هستهای بزرگترین برندگان این تحول خواهند بود. در کنار آنها، اقدامات مربوط به افزایش بهرهوری انرژی، سوختهای زیستی و در برخی کشورهای آسیایی زغالسنگ نیز میتوانند سهم بیشتری در تأمین انرژی پیدا کنند.
بیرول گفت: «در مجموع، کشورها میخواهند بیش از پیش به انرژی تولیدشده در داخل مرزهای خود متکی باشند.»
نوسانات قیمت سوخت نیز ضرورت حرکت به سمت برقیسازی را بیش از پیش تقویت کرده است.
از سال ۲۰۱۹، تقاضای جهانی برق سریعتر از رشد اقتصاد جهان و با نرخی دو برابر رشد تقاضای کل انرژی افزایش یافته است. خودروهای برقی، سیستمهای تهویه مطبوع، موتورهای صنعتی، پمپهای حرارتی و مراکز داده از عوامل اصلی این افزایش تقاضا بودهاند.
آژانس بینالمللی انرژی انتظار دارد رشد تقاضای برق تا سال ۲۰۳۵ شتاب بیشتری بگیرد و سهم برق از مصرف نهایی انرژی در همه سناریوهای مورد بررسی به حدود ۳۰ درصد برسد.

