تهران این روزها به روایت شهروندان، بیش از هر زمان دیگری به شهری آشفته، بیقرار، آلوده و فرسوده شباهت دارد. آسمانش را لایهای از غبار و دود احاطه کرده، بوی گوگرد در محلههایش پیچیده و خیابانهایش زیر فشار ترافیک، انبوه موتورسیکلتها و ازدحام جمعیت نفس کم آورده است. هزاران درخت سر به دار شدهاند. در پیادهروها بساط دستفروشان و اغذیهفروشیهای خیابانی مجال راه رفتن به رهگذران نمیدهد. بلوکهای سیمانی برای کنترل رفتوآمد و جلوگیری از شکلگیری تجمعات اعتراضی حتی خیابانهای فرعی را مسدود کردهاند و بر آشفتگی و گرههای ترافیکی افزودهاند.
در چنین فضایی، تجمعات خیابانی حامیان حکومت و کارزارهای تبلیغاتی نیز مزید بر علت شدهاند. در گوشهوکنار شهر پارچهنوشتههای حکومتی با شعارهایی تهدیدآمیز همراه با تصاویری از سران حاکمیت دیده میشوند. آلودگی صوتی که مداحان و شعاردهندگان برای ساکنان محلهها ایجاد میکنند در کنار فشارهای اقتصادی، تورم فزاینده و دشواری تأمین هزینههای روزمره، زندگی در پایتخت را به زیستن در شرایط سخت تبدیل کرده است.
در شبکههای اجتماعی برخی کاربران با انتشار تصاویری از وضعیت خیابانها و محلههای پایتخت، تهران را با شهرهایی مانند بمبئی در هند و لاهور در پاکستان مقایسه میکنند و از گسترش بیقانونی، آشفتگی شهری و از میان رفتن نظم عمومی سیمای مخدوش شهر میگویند. روایتهای آنان نشان میدهد که تنها بخشهایی از محلههای مرفهنشین شمال تهران هنوز دچار چنین وضعیتی نشدهاند.
پایتخت در تسخیر بوی گوگرد و مازوت
در روزهای اخیر بهتناوب وضعیت هوای تهران برای همۀ گروهها در شرایط «ناسالم» قرار گرفت. صبح روز دوشنبه بیستوپنجم آبان، برخی کاربران شبکههای اجتماعی با انتشار تصاویری از آسمان تهران تأکید کردند که این شهر با وضعیت کنونی دیگر قابل زیست نیست. آنان از بوی نامطبوع گوگرد، کاهش دید، سوزش چشم، سردرد، سرفه و مشکلات تنفسی خبر دادند و تأکید کردند که ایستادن در خیابان حتی برای چندین ساعت قابل تحمل نیست. تصاویری که از تهران منتشر شد نیز مه غلیظ و سیاه را نشان میداد. آلودگی هوای تهران، دستکم از روز جمعه ۲۲ آبان افزایش یافت و طی روزهای بعد نیز ادامه یافت.
همزمان با افزایش آلودگی هوا، گزارشها از تداوم مصرف مازوت در نیروگاهها و برخی صنایع ایران حکایت دارند. مصطفی رجبی مشهدی، معاون وزیر نیرو، روز شنبه ۲۳ آبان تأیید کرد که تأمین سوخت نیروگاهها در زمستان امسال دشوارتر خواهد بود و استفاده از مازوت بهعنوان سوخت جایگزین ادامه دارد.
پیشتر نیز مهدی مسائلی، دبیر سندیکای صنعت برق، اعلام کرده بود که مصرف مازوت در نیروگاههای کشور از ابتدای سال تا ۱۷ شهریور، در مقایسه با مدت مشابه سال گذشته، حدود ۳۵.۶ درصد افزایش یافته است.
برخی شهروندان در شبکههای اجتماعی روایت کردهاند که خود یا خانوادهشان دچار سردردهای شدید، حالت تهوع، تنگی نفس و سرفههای مداوم شدهاند و برخی نیز حتی گفتهاند که هزینههای مراجعه به پزشک و تأمین داروهای مورد نیاز را هم ندارند. در شرایطی که طبق اعلام شرکت کنترل کیفیت هوای تهران، هوای ۲۲ ایستگاه تهران در وضعیت قرمز قرار گرفت، مدیرکل استاندارد استان تهران تأثیر مازوت بر آلودگی هوا را تلویحاً انکار کرد و گفت تعداد بالای موتورسیکلتها، خودروهای فرسوده، وسایل گرمایشی در فصل سرد و شرایط اقلیمی تهران در افزایش آلایندگی هوا نقش دارند.
قطع گستردۀ درختان تهران
در تهران امروز دیگر از درختان چنار، سرو و کاج بلندبالا که در کوچهها و خیابانهای اصلی و فرعی قد کشیده بودند، خبری نیست. باغها و فضاهای سبز نیز به عرصههای بیبرگوبار تبدیل شدهاند. حتی رسانههای دولتی نیز تأیید کردهاند که در همین چند سال اخیر هزاران درخت در خیابانها و پارکهای تهران قطع شدهاند. در ماههای اخیر نیز گزارشهای نگرانکنندهای از وضعیت پارکهای چیتگر، سرخهحصار و لویزان منتشر شد که نشان میداد بخش قابلتوجهی از پوشش سبز پایتخت نابود شده یا در معرض نابودی قرار دارد.
بر اساس گزارشی که روزنامه شرق روز شنبه ۲۳ آبان منتشر کرد، حدود ۴۰ تا ۴۵ درصد درختان پارک جنگلی سرخهحصار خشک شدهاند و برآوردهای اولیه از آسیبدیدگی ۴۰ تا ۵۰ درصد جنگلکاریهای لویزان حکایت دارد. در پارک جنگلی چیتگر نیز حدود ۳۰ هزار درخت خشک یا آفتزده شدهاند و نزدیک به ۲۵ هزار درخت آسیبدیده از محدودۀ جنگلی خارج شده است.
خشکیدگی درختان به بوستانهای جنگلی محدود نیست. در ماههای گذشته گزارشهایی از قطع درختان در خیابانها و محلههای مختلف تهران نیز منتشر شده است.
مقامهای شهرداری ادعا میکنند کمبود آب، خشکسالی، آفات و افزایش دما از دلایل خشکشدن درختان است، اما کارشناسان تأکید میکنند کوتاهی در نگهداری و آبیاری، قطع درختان بدون مجوز و نبود نظارت کافی در کنار سود کلان شهرداری تهران از محل قطع درختان، دلیل اصلی از بین رفتن ریههای تنفسی شهر است.
تجمعات شبانۀ حامیان حکومت
علاوه بر آلودگی هوا و قطع درختان، عوامل دیگری نیز سلامت جسم و روان شهروندان را هدف گرفتهاند. مهمترین آنها کارزارهای تبلیغاتی جمهوری اسلامی شامل تجمعات شبانه و نصب پوسترها و پارچهنوشتههای حکومتی در سراسر شهر است.
برگزاری تجمعات شبانۀ حامیان جمهوری اسلامی در خیابانها و میدانهای تهران که از اواخر اسفند ۱۴۰۴ آغاز شد، همچنان با حضور گروههایی از بسیجیان، مداحان و هواداران حکومت ادامه دارد. آلودگی صوتی ناشی از بلندگوهای قوی و صدای گوشخراش، اختلال در رفتوآمد خودروها و عابران پیاده و اشغال فضاهای عمومی، آرامش را از ساکنان شهر گرفته است.
شهروندی که ساکن خیابان تخت طاووس (مطهری) است و در پاساژ چهارسو کار میکند، میگوید هر روز برای رسیدن به محل کارش از میان پارچهنوشتههایی با شعارهای سخیف و تصاویری از سران حکومت و انواع موشکها عبور میکند. هنگام بازگشت به خانه نیز با موکبها و تجمعات حکومتی در نقاط مختلف شهر مواجه میشود. به گفتۀ او، برگزارکنندگان این تجمعات با ایجاد آلودگی صوتی، انتشار بوهای نامطبوع و اشغال خیابانها، برای شهروندان مزاحمت ایجاد میکنند و احساس امنیت را از آنان میگیرند.
در روایتهایی که برخی کاربران شبکههای اجتماعی از وضعیت تهران منتشر کردهاند نیز به تغییر چهرۀ خیابانها به دلیل نصب پرچمهای سیاه، بنرهای حکومتی، تصاویر سران جمهوری اسلامی و شعارهای سیاسی و مذهبی اشاره شده است. یکی از کاربران با نامبردن از بلوار کشاورز، خیابان ایرانشهر و میدانهای مهم تهران نوشته است که تجمعات شبانه به بخشی از وضعیت همیشگی خیابانها در این مناطق تبدیل شدهاند.
برخی شهروندان نیز از نصب داربستهای فلزی نیمه دائمی، بنرها و تجهیزات صوتی در معابر عمومی سخن گفتهاند. به گفتۀ آنان، خودروهایی پوشیده از خاک و گل با ظاهری شبیه خودروهای نظامی دوران جنگ ایران و عراق نیز در برخی از این تجمعات حضور دارند.
در یکی از روایتهای منتشرشده، شهروندی توضیح داده است که موکب نزدیک محل سکونتش بهتدریج توسعه یافته و اکنون به سقفی بزرگ، داربست، تلویزیون شهری، ریسههای روشنایی و پارچههای تبلیغاتی مجهز شده است. به گفتۀ او، پارچهها مرتب تعویض میشوند و تجهیزات جدیدی به محل اضافه میشود.
شهروند دیگری که ساکن بلوار کشاورز است، از بلوکبندی خیابانها و افزایش موانع عبور و مرور انتقاد میکند. به گفتۀ او، در بسیاری از خیابانها بلوکهای سیمانی قرار دادهاند تا در صورت شکلگیری اعتراضات، امکان کنترل و سرکوب معترضان در همان خیابان فراهم باشد.
او میگوید این بلوکبندیها به ایجاد گرههای ترافیکی بیشتر منجر شده و نصب داربست در چهارراهها نیز فضای تردد خودروها را کاهش داده است. این شهروند با اشاره به تداوم تجمعات شبانه و مشکلات روزمرۀ مردم میگوید: «انگار از در و دیوار شهر اندوه میبارد.»
یکی دیگر از مشکلاتی که شهروندان به آن اشاره میکنند، مسدودشدن خیابانهای منتهی به مراکز درمانی برای برگزاری مراسم حکومتی است. به روایت آنان، افرادی که برای رساندن بیمار به درمانگاه یا مرکز پزشکی در حال ترددند، گاهی ناچار میشوند مسیرهای طولانیتری را طی کنند. یکی از شهروندان میگوید به دلیل بستهشدن یک میدان، مجبور شده چندین کیلومتر مسافت اضافه را طی کند تا بتواند مادر بیمارش را به درمانگاه برساند.
با وجود انتقادهای شدید شهروندان، مقامهای حکومتی از برگزاری تجمعات شبانه دفاع میکنند. علی زینیوند، سخنگوی وزارت کشور، پیشتر حضور تجمعکنندگان در میدانها را اقدامی در دفاع از کشور توصیف کرد و گفت: «اینکه کسی بگوید صدای بلندگوی تجمعات شبانه، من را اذیت میکند این حرف پسندیده نیست.» سازمان بسیج نیز اعلام کرده است که این برنامهها تا زمانی که «مصلحت نظام ایجاب کند» ادامه خواهند داشت.
در کنار مشکلاتی که تجمعات شبانه برای ساکنان تهران ایجاد کردهاند، هزینههای برگزاری این برنامهها نیز پرسشبرانگیز و قابل تأمل است. تأمین صدها هزار پرچم و بنر، ساخت جایگاهها و داربستها، نصب نمایشگرهای بزرگ، اجارۀ تجهیزات صوتی، نورپردازی، پذیرایی، حملونقل و حضور مداحان و سخنرانان، به منابع مالی قابلتوجهی نیاز دارد.
ایندیپندنت فارسی پیشتر در گزارشی با عنوان «بازار سودآور تجمعات شبانه؛ از تولید بنر و پرچم تا بازیگران جنگ نرم»، به گردش مالی این مراسم پرداخت. بر اساس این گزارش، هزینۀ چاپ بنرهای شهری بسته به ابعاد و جنس آنها از یک میلیون تا بیش از ۱۰۰ میلیون تومان متغیر است و تولید انبوه پرچمها، تجهیزات تبلیغاتی، سازههای فلزی و خدمات برگزاری مراسم نیز برای مجموعهای از تولیدکنندگان و پیمانکاران درآمد ایجاد کرده است. این گزارش برآورد کرد که هزینۀ چاپ و نصب بنرها در سطح کشور میتواند روزانه به میلیاردها تومان برسد.
وبسایت رویداد۲۴ هم در گزارشی که ۱۹ آبان منتشر شد، ضمن اشاره به تداوم برگزاری تجمعات شبانه در حدود ۳۰۰ شب متوالی نوشت هنوز اطلاعات شفافی دربارۀ میزان هزینهها و منابع مالی آنها وجود ندارد. سیدجعفر تشکری هاشمی، عضو شورای شهر تهران، نیز در گفتوگو با این رسانه اعلام کرد که از محل دقیق تأمین اعتبار تجمعات اطلاع ندارد، اما شهرداری بخشی از هزینههای برنامههای فرهنگی را پرداخت میکند.
بساط اغذیهفروشی در خیابانهای تهران
گسترش دستفروشی و افزایش بیرویه تعداد غرفههای فروش غذا در خیابانها و پیادهروهای تهران نیز یکی دیگر از موضوعات مورد انتقاد شهروندان است. کاربران شبکههای اجتماعی در روایتهای خود از سد معبر، رعایتنشدن اصول بهداشتی، افزایش غرفههای خیابانی و انباشت زباله در محل برگزاری مراسم و تجمعات حکومتی شکایت دارند.
یکی از شهروندان با اشاره به ایجاد سه غرفۀ جدید پختوپز غذا در مسیر رفتوآمد خود نوشته است که پس از پایان فعالیت این غرفهها، مقدار زیادی زباله در خیابان باقی میماند و رفتگران شهرداری ناچارند در هوای آلودۀ تهران آنها را جمعآوری کنند.
شهروند دیگری که محل کارش در مجتمع تجاری چهارسو است، وضعیت خیابانها و معابر اطراف آن را بهشدت آشفته توصیف میکند. به گفتۀ او، فروش انواع غذا در کنار خیابان، رعایتنشدن اصول بهداشتی و آلودگی شدید محیط، رفتوآمد در این منطقه را دشوار کرده است.
کاربران تهرانی تأکید میکنند که گسترش بیضابطۀ غرفهها، موکبها و دستفروشی در معابر عمومی، چهرۀ تهران را تغییر داده و امکان استفادۀ آزادانۀ شهروندان از فضاهای شهری را محدود کرده است. یکی از آنان با اشاره به از میان رفتن هویت شهری نوشته است که شهروندان در انتخاب شیوۀ استفاده از فضاهای عمومی با محدودیتهای بسیاری مواجهاند و زندگی روزمرۀ آنان بیش از گذشته تحت تأثیر فعالیت گروههای خاص قرار گرفته است؛ به این معنا که گویی شهر فقط در اختیار و سیطره گروهی خاص است و دیگر شهروندان سهمی در آن ندارند.
در این میان، برخی کاربران این احتمال را مطرح کردهاند که در پشت پرده غرفهها و موکبهایی که بخش زیادی از شهر را اشغال کردهاند، شبکهای از افراد بانفوذ قرار دارند و سودهای کلان به جیب میزنند. به خصوص که اطلاعات شفافی دربارۀ نحوۀ صدور مجوز، هویت بهرهبرداران، منابع مالی غرفهها، چگونگی واگذاری فضاهای شهری و میزان نظارت بر این فعالیتها وجود ندارد.
شهروندی ساکن خیابان تخت طاووس که در رشتۀ معماری تحصیل کرده است، در توصیف وضعیت کنونی تهران میگوید: «اگر بخواهم تهران امروز را بهطور خلاصه توصیف کنم، میگویم شهری بیقرار است که از آسمانش بوی گوگرد به مشام میرسد و روی زمینش هم احساس تعلق به شهر برای بسیاری از مردم رنگ باخته است.»
به گفته او، «حتی کسانی که در این شهر به دنیا آمدهاند و اکنون به میانسالی رسیدهاند، این روزها احساس غربت میکنند؛ زیرا در میان انبوه گرفتاریها، بیپولی، بیکاری و بیماری، ناچارند هر روز از کنار هزاران بنر، پارچهنوشته و تصویر تبلیغاتی عبور کنند که هیچ سنخیتی با زندگی و دغدغههایشان ندارد.»
این شهروند میگوید، حامیان حکومت اگرچه در اقلیتاند، بهدلیل برخورداری از قدرت و حمایت حکومتی، فضاهای عمومی را چنان بر مردم تنگ کردهاند که بسیاری دیگر تمایلی به گشتوگذار در خیابانهای شهر ندارند: «تا دو سه سال پیش، یکی از تفریحات ما این بود که نیمهشب با خودرو در خیابانهای تهران دور بزنیم، اما حالا حتی دلمان نمیخواهد از خانه بیرون برویم.»
پژوهشگران بر ارتباط تنگاتنگ میان کیفیت فضاهای عمومی، احساس امنیت، سلامت روان و تعلق شهروندان به محیط زندگی خود تأکید دارند. به باور آنان، فضاهایی که شهروندان در آنها احساس آشنایی، آرامش و تعلق میکنند، میتوانند احساس امنیت بیشتری ایجاد کنند و این دقیقا همان چیزی است که این روزها مردم تهران از آن محرومند.

