جنگ اخیر در خلیج فارس نسل تازه‌ای از شناورهای رباتیک مین‌یاب بدون‌سرنشین را به آزمون گذاشته است که با استفاده از امواج صوتی، بستر دریا را کاوش می‌کنند. برخی از آن‌ها تصاویر سه‌بعدی دقیقی از بستر دریا می‌سازند و با کمک هوش مصنوعی، اجسام مشکوک به مین را تشخیص می‌دهند. بعضی سامانه‌ها هم می‌توانند محل مین را برای عبور ایمن کشتی‌ها علامت‌گذاری یا آن را منفجر کنند. این فناوری امکان پایش عملیات از ساحل را هم فراهم می‌کند و خطر را برای ملوانان و غواصان کاهش می‌دهد.
به گزارش سرویس جهانی بی‌بی‌سی، عبور از تنگهٔ هرمز همچنان یکی از پرخطرترین سفرهایی است که یک کشتی می‌تواند انجام دهد و با وجود کمک نیروی دریایی آمریکا، کشتی‌ها همچنان هدف حمله قرار می‌گیرند. موشک‌ها و پهپادها از آسمان تهدید می‌کنند و زیر سطح آب هم ممکن است مین‌هایی پنهان باشند.
به گفتهٔ استیو کامرون، افسر پیشین ناوگان تجاری و مشاور امور دریایی، «برای عبور از تنگهٔ هرمز، ناخدا و خدمه باید بر سر پذیرفتن این خطر توافق کنند. کشتی باید پوشش بیمهٔ خطر جنگ هم داشته باشد. تصمیم نهایی را هم ناخدا می‌گیرد و برای این کار باید شواهدی ببیند که نشان دهد در مسیر مینی وجود ندارد».
مین‌های امروزی در بستر دریا قرار می‌گیرند و با تشخیص سیگنال صوتی یا مغناطیسی منفجر می‌شوند. موج فشار ناشی از انفجار می‌تواند کیل (Keel) یا همان تیر حمل‌کننده کف کشتی در حال عبور را بشکند. البته انواع دیگری از مین هم می‌توانند در آب‌های کم‌عمق از بستر بالا بیایند، روی آب شناور بمانند یا با نیروی پیشران به‌سوی هدف حرکت کنند.
فناوری ساخت این مین‌ها پیچیده یا پرهزینه نیست، اما صرف احتمال وجودشان می‌تواند یک نفتکش را از حرکت بازدارد. جست‌وجوی مین‌های دریایی به‌طور سنتی بر عهده شناورهای تخصصی مین‌یابی بود که هر یک حدود ۸۰ خدمه داشتند، اما امروزه برای دور نگه داشتن افراد از خطر، بخش روزافزونی از این کار را سامانه‌های خودمختاری انجام می‌دهند که از ساحل پایش می‌شوند.
این سامانه‌ها ممکن است تنها به ۲۰ نفر نیاز داشته باشند که در خشکی به‌نوبت کار می‌کنند. با توجه به دشواری‌های جذب و حفظ نیرو در ناوگان کشورهای عضو ناتو، این سامانه‌های رباتیک که به‌آسانی جابه‌جا می‌شوند، گزینه جذابی‌اند.
ساخت این فناوری از حدود ۲۰ سال پیش آغاز شد. در جنگ عراق در سال ۲۰۰۳، نیروی دریایی آمریکا با رباتی اژدرشکل به نام «ریموس ۱۰۰» (REMUS 100) بستر دریا را در جست‌وجوی مین بررسی می‌کرد. این ربات‌های کوچک با ارسال پالس‌های صوتی سونار، تا عمق حدود ۳۰ متر، کار می‌کردند و غواصان را از انجام دادن مأموریتی دشوار و خطرناک بی‌نیاز می‌کردند.
Read More
This section contains relevant reference points, placed in (Inner related node field)
درگیری اخیر در خلیج فارس، سامانه‌هایی بسیار پیشرفته‌تر را به آزمون گذاشته است. البته ارتش آمریکا دربارهٔ شناورهای مین‌یاب خود جزئیات چندانی منتشر نمی‌کند، اما نمونه‌هایی از آن‌ها دیده شده‌اند.
نیروهای ایرانی اوایل سپتامبر یک شناور زیرسطحی خودکار و بدون‌سرنشین آمریکایی را از آب‌های تنگهٔ هرمز بیرون کشیدند. این شناور از نوع فوق‌بزرگ (XLUUV) و ساخت شرکت آمریکایی آندوریل (Anduril) بود. پنتاگون دربارهٔ این شناور گفت که از مدل‌های قدیمی‌تر بود که دچار نقص فنی شد و هیچ تجهیزات محرمانه‌ای نداشت.
مأموریت این شناور هرچه بود، مهم این بود که جان هیچ ملوانی به خطر نیفتاد. ویلیام لاپتون، تحلیلگر امور دریایی در گروه شپرد (Shephard Group)، می‌گوید از دست رفتن شناور در مقایسه با اسیر شدن نیروها، قطره‌ای در اقیانوس محسوب می‌شود. او این را یکی از دلایل استفاده از شناورهای بدون‌سرنشین می‌داند.
اگر شناوری بدون‌سرنشین به دست طرف مقابل بیفتد، چه می‌شود؟ نیروهای دریایی کشورهای عضو ناتو به بیان جزئیات تمایلی ندارند، اما می‌دانیم که به روش‌های مختلف می‌توان داده‌های حافظه رایانه‌ای را از راه دور پاک کرد یا خود حافظه را از کار انداخت. ممکن است در شناور زیرسطحی به‌دست‌آمده در ایران نیز چنین اتفاقی افتاده باشد.
نیروهای نظامی در سراسر جهان به‌کارگیری این فناوری‌های خودمختار را آغاز کرده‌اند. همکاری تالس با نیروهای دریایی بریتانیا و فرانسه به ساخت یک قایق موتوری رباتیک انجامیده است. این شناور سطحی بدون سرنشین (USV) به مجموعه‌ای از حسگرها مجهز است که برای شناسایی مین با استفاده از سونار برنامه‌ریزی شده‌اند. این سونار در اصل برای صنایع نفت و گاز ساخته شده بود.
شناور یادشده محفظه‌ای مستطیل‌شکل به طول پنج متر را که شبیه اژدری بزرگ است، دنبال خود می‌کشد. تجهیزات داخل محفظه بستر دریا را با وضوح بالا اسکن می‌کنند و تصویری سه‌بعدی می‌سازند که با کمک هوش مصنوعی دقیق‌تر می‌شود. البته مین‌های جدید طوری طراحی شده‌اند که در محیط اطرافشان به‌سختی تشخیص داده شوند، اما نرم‌افزار هر جسمی را که به مین شباهت داشته باشد، شناسایی می‌کند.
سامانه‌های خودمختار از شناورهای مین‌یاب متعارف ارزان‌ترند و می‌توان آن‌ها را به‌همراه مراکز کنترل مستقر در کانتینر، از راه هوایی هم به محل عملیات منتقل کرد.
استیو پرست، پژوهشگر وابسته به اندیشکده دفاعی «موسسه سلطنتی خدمات متحد» (RUSI)، مین‌یابی بدون‌سرنشین را در نیروی دریایی سلطنتی بریتانیا راه‌اندازی کرد و در سال ۲۰۱۴ نخستین افسر مسئول رباتیک ناوگان شد. او می‌گوید: «با قایق‌ها و شناورهای زیرسطحی رباتیک به روش‌های مختلفی می‌شود دنبال مین گشت. هرچند نمی‌توان با قطعیت ثابت کرد که هیچ مینی در منطقه وجود ندارد، می‌توان خطر را کاهش داد.»
به گفتهٔ او، مین‌یاب‌های رباتیک آمریکا می‌توانند مین را منفجر کنند یا فقط محل آن را علامت بزنند تا شناورها از آن محدوده دوری کنند.
پرست می‌گوید: «استفاده از سامانه‌های خودمختار بیشتر خواهد شد و دامنه مأموریت‌ها و توانایی‌هایشان هم گسترش خواهد یافت. هوش مصنوعی هم داده‌های این شناورها را همان‌جا، در محل عملیات، تحلیل خواهد کرد. اکنون این داده‌ها پس از بازگشت شناور بدون‌سرنشین بررسی می‌شوند.»
نیروی دریایی سلطنتی بریتانیا به‌تازگی طرح خود را برای یک ناوگان ترکیبی اعلام کرده است که در آن، شناورهای بدون‌سرنشین در کنار ناوهای جنگی متعارف به کار گرفته می‌شوند. پرست معتقد است موفقیت این طرح به آن بستگی دارد که واحدهای ناوگان، با وجود پراکندگی، همچون نیرویی یکپارچه عمل کنند و داده‌ها را در چارچوبی که او «معماری شناختی» می‌نامد، با یکدیگر به اشتراک بگذارند.
به باور او، ربات‌ها در قالب چنین ساختاری می‌توانند تأثیر واقعی داشته باشند و تمرکز بر تک‌تک شناورهای بدون‌سرنشین اشتباه است. او می‌گوید: «اگر کل این ساختار را یک سیستم‌عامل فرض کنیم، شناورهای بدون سرنشین یا خودمختار برنامه‌هایی‌اند که روی آن اجرا می‌شوند.»
گسترش استفاده از ربات‌ها در تنگهٔ هرمز که جان دریانوردان همچنان در خطر است، بیش از هر چیز اهمیت دارد. نیل رابرتس، نماینده بیمه‌گران لویدز لندن در امور دریایی، می‌گوید اثر روانی تهدید مین گریزناپذیر است. در حالی که معلوم نیست اصلاً مینی در آب‌ها وجود دارد یا اگر وجود دارد، تعدادشان چقدر است.
او می‌افزاید: «آمریکا می‌گوید مسیر عبور از سمت عمان را مین‌روبی کرده و معتقد است تهدید مین تحت‌کنترل است. میزان حمل‌ونقل دریایی اکنون حدود ۷۵ درصد سطح پیش از درگیری است.»
ترس از آنچه ممکن است زیر آب پنهان باشد، مهم‌ترین وجه تهدید مین‌های دریایی است و ربات‌ها اکنون ابزار اصلی مقابله با این ترس‌اند.
