اوایل دهه ۱۳۴۰، هم‌زمان با تشدید مهاجرت از روستاها به شهرها و رشد شتابان جمعیت تهران، سازمان جنگل‌ها و مراتع، اجرای طرح جنگل‌کاری گسترده در حاشیه پایتخت را آغاز کرد. حاصل این طرح ایجاد سه پارک جنگلی لویزان در شمال‌شرق، سرخه‌حصار در شرق و چیتگر در غرب تهران بود. این پهنه‌های سبز که قرار بود ضمن مهار گسترش بی‌رویه بافت شهری، به افزایش ظرفیت تنفسی پایتخت کمک کنند، هر سه پس از وقوع انقلاب اسلامی، به دلیل شکل‌های مختلف از ناکارآمدی مدیریتی گرفته تا واگذاری اراضی به نهادهای خاص آسیب‌های فراوان دیدند.
در این سال‌ها، بخش‌هایی از سرخه‌حصار و لویزان در اختیار نهادهای نظامی و انتظامی قرار گرفت و پارک جنگلی چیتگر نیز پس از اینکه از تملک نهاد وابسته به بنیاد شهید خارج شد، در پی بحران مدیریتی اکنون به پهنه‌ای خشک تبدیل شده است. تا آنجا که حالا مدیران دولتی اعتراف کرده‌اند ۶۹ درصد درختان پارک چیتگر از بین رفته‌اند. مقایسه تصاویر هوایی این پارک در سال‌های گذشته و امروز نیز تغییر چهره این پارک را نشان می‌دهد.
بر اساس گزارش خبرگزاری فارس، وابسته به سپاه پاسداران، حدود ۳۵ هزار درخت در پارک چیتگر دچار خشکی‌اند که از این میان، تاکنون حدود ۲۵ هزار درخت خشک‌شده قطع و از محل خارج شده و شهرداری تهران برای خارج کردن درختان خشکیده باقی‌مانده نیز برنامه‌ریزی کرده است.
به گفته نقی شعبانیان، معاون امور جنگل سازمان منابع طبیعی، حدود ۴۱ درصد درختان چیتگر کاملا خشک شده‌اند و ۲۸ درصد دیگر نیز در وضعیت بحرانی قرار دارند.
او در گفتگو با رویداد۲۴، کاهش بارندگی و کمبود آب را تنها بخشی از دلایل این بحران دانست و گفت ضعف مدیریت فنی جنگل‌کاری‌های قدیمی نیز در خشکیدگی درختان نقش داشت. به گفته شعبانیان، درختان چیتگر اکنون بیش از ۶۰ سال عمر دارند و چنین جنگل‌کاری‌هایی بدون عملیات پرورشی و مدیریتی مستمر، دوام نمی‌آورند.
او یکی از مشکلات سال‌های گذشته را تقلیل نگهداری پارک به آبیاری و خدمات پیمانکاری دانست و تاکید کرد مدیریت جنگل باید انتخاب گونه، تراکم درختان، وضعیت آب و خاک و مقابله با آفات و بیماری‌ها را نیز دربربگیرد. به گفته او، رها شدن این جنگل‌کاری‌ها به مدت چندین دهه بدون مداخله فنی، درختان را تضعیف و زمینه گسترش آفات و بیماری‌ها را فراهم می‌کند.
خشک شدن مشکوک هزاران درخت
اکنون رسانه‌های داخلی ایران از ورود دستگاه قضایی به پرونده خشک شدن درختان پارک جنگلی چیتگر خبر داده‌اند. از بازدید علی صالحی، دادستان تهران، از این پارک هم گزارش‌هایی منتشر شده، با این حال، تاکنون درباره نتیجه بررسی‌ها یا شناسایی عوامل اصلی خشکیدگی درختان توضیح تکمیلی منتشر نشده است.
گزارش‌های موجود به این نکته اکتفا کرده‌اند که دادستان تهران بر تسریع در خروج درختان خشک و آلوده از پارک و همچنین توسعه و مکانیزه شدن شبکه آبرسانی تاکید کرد.
نقی شعبانیان، معاون امور جنگل سازمان منابع طبیعی، نیز درباره اینکه آیا برای پیمانکاران یا دستگاه‌هایی که در خشک شدن درختان چیتگر نقش داشته‌اند، جریمه یا برخورد قضایی در نظر گرفته شده است، گفت از جزئیات اقدام‌های قانونی اطلاعی ندارد.
بررسی‌ها نشان می‌دهد روند خشک شدن درختان پارک جنگلی چیتگر از سال ۱۴۰۱ آغاز شد؛ یعنی زمانی که شهرداری منطقه ۲۲ تهران حق‌آبه موردنیاز درختان را به یک‌پنجم کاهش داد. کاهش شدید آب درختان را ضعیف کرد و زمینه گسترش آفات، به‌ویژه سوسک پوست‌خوار، فراهم شد.
سوسک پوست‌خوار کاج مدیترانه‌ای آفتی ثانویه است. به این معنا که به درختانی حمله می‌کند که پیش‌تر بر اثر خشکسالی و تنش آبی ضعیف شده‌اند. درخت سالم با تولید رزین یا صمغ از خود در برابر آفت دفاع می‌کند، اما درختی که با کمبود شدید آب مواجه است، توان دفاعی کمتری دارد. در چنین شرایطی، سوسک به تنه نفوذ می‌کند، زیر پوست تونل می‌زند و تکثیر می‌شود. با افزایش جمعیت آفت، حمله به درختان دیگر نیز گسترش پیدا می‌کند و به این ترتیب زنجیره‌ای از خشکیدگی شکل می‌گیرد.
مسئله‌ای که این روزها فعالان محیط زیست بر آن تاکید دارند، لزوم بررسی نقش افراد، نهادها یا گروه‌های خاص در از بین رفتن درختان چیتگر است؛ از کاهش حق‌آبه در مرحله نخست تا زمینه‌سازی برای گسترش آفات، حتی از طریق کندن عمدی پوست درختان.
وب‌سایت عصر ایران، مردادماه در گزارشی با عنوان «درخت‌ها قبل از مرگ زخمی شده بودند»، نوشت بررسی‌های میدانی نشان می‌دهد در بخش‌هایی از جنگل چیتگر پوست درختان تا ارتفاعی که معمولا در دسترس انسان است، کنده شده و بسیاری از این درختان به‌شدت خشک شده‌اند. از بین رفتن پوست، روند خشکیدگی را تشدید و درخت را در برابر آفات آسیب‌پذیرتر می‌کند.
در این گزارش آمده است: «در برخی نقاط، خراش‌های عمیقی روی تنه درختان دیده می‌شود که با ابزار نوک‌تیز ایجاد شده‌اند و تعداد درختانی که با چنین آسیب‌هایی مواجه شده‌اند، کم نیست. مشاهده نمونه‌های متعدد در نقاط مختلف پارک بررسی نقش دخالت انسانی در روند خشکاندن درختان چیتگر را ضروری کرده است.»
احداث پارک جنگلی چیتگر در دهه ۱۳۴۰
پارک جنگلی چیتگر در حاشیه غربی تهران و در امتداد آزادراه تهران‌ــ‌‌کرج، یکی از قدیمی‌ترین و وسیع‌ترین جنگل‌های مصنوعی پایتخت است که هم‌زمان با سرخه‌حصار و لویزان، در سال ۱۳۴۲ پایه گذاشته شد، هرچند کاشت درختان آن تا سال ۱۳۴۸ به‌طول انجامید.
اراضی چیتگر پیش از اجرای این طرح، بیشتر مرتع و تپه‌ماهور بودند. سازمان جنگل‌ها و مراتع با کاشت گسترده گونه‌های سوزنی‌برگ و پهن‌برگ، این عرصه نیمه‌خشک در غرب تهران را به یک جنگل مصنوعی تبدیل کرد. انتخاب محل چیتگر نیز با موقعیت جغرافیایی آن ارتباط داشت؛ پارک در مسیر بادهای غالب غربی تهران قرار گرفته بود و قرار بود علاوه بر ایجاد کمربند سبز و محدود کردن گسترش بی‌رویه شهر، در تلطیف و بهبود کیفیت هوایی که از غرب وارد پایتخت می‌شد، نقش داشته باشد.
این پارک با وسعت نزدیک به ۹۵۰ هکتار را مسیل چیتگر به دو بخش شرقی و غربی تقسیم می‌کند. تا قبل از وقوع فاجعه خشک شدن هزاران درخت، بیش از نیمی از این پارک را گونه‌های سوزنی‌برگ مانند کاج و سرو و مابقی را گونه‌های پهن‌برگ چون اقاقیا، نارون، بلوط، زبان‌گنجشک و ارغوان تشکیل می‌دادند. این تنوع گیاهی همراه با گونه‌های جانوری مانند روباه، سنجاب و انواع پرندگان شهری و مهاجر، چیتگر را به زیستگاهی پویا در دل کلان‌شهر تهران تبدیل کرده بود.
مدیریت پارک پس از انقلاب چند بار دست‌به‌دست شد. در سال ۱۳۶۱، نگهداری چیتگر به شرکت «شاهد»، وابسته به بنیاد شهید، واگذار شد، اما در سال ۱۳۶۷، در پی ضعف در نگهداری، سازمان پارک‌ها و فضای سبز تهران آن را تحویل گرفت و یک سال بعد، مسئولیت اداره پارک به شهرداری منطقه ۵ سپرده شد.
در سال ۱۳۷۲، طی توافقی میان سازمان منابع طبیعی و شهرداری تهران، حق بهره‌برداری و نگهداری از سه پارک جنگلی چیتگر، لویزان و سرخه‌حصار به شهرداری واگذار شد، در حالی که مالکیت اراضی در اختیار منابع طبیعی باقی ماند. سرانجام در سال ۱۳۷۸ و با تشکیل شهرداری منطقه ۲۲، چیتگر در محدوده این منطقه قرار گرفت و مدیریت و نگهداری آن به شهرداری منطقه ۲۲ سپرده شد.
اکنون در حالی که درختان پارک چیتگر با بیش از ۶۰ سال سن خشک شده‌اند، احتمال عمدی بودن این فاجعه محیط زیستی به پرسشی جدی تبدیل شده است. به‌خصوص اینکه پارک چیتگر در یکی از پرشتاب‌ترین مناطق ساخت‌وساز تهران قرار گرفته است و عرصه‌های پیرامونی آن طی دو دهه گذشته به کانون برج‌سازی و پروژه‌های بزرگ تجاری و مسکونی تبدیل شده‌اند. بخش مهمی از زمین‌ها و پروژه‌های ساختمانی آن نیز در اختیار تعاونی‌ها و مجموعه‌های وابسته به نیروهای مسلح، از جمله سپاه پاسداران قرار دارد. تنها در یک نمونه، مجموعه «آسمان» در شمال و شمال‌غرب دریاچه چیتگر شامل ۲۲ بلوک ساخت تعاونی‌های مختلف سپاه پاسداران است.
خود شهرداری منطقه ۲۲ در سال ۱۳۹۸ اعلام کرد مساحت پارک جنگلی چیتگر که ابتدا حدود ۱۲۰۰ هکتار بود، به حدود ۸۴۰ هکتار کاهش یافته است. پیش از آن هم شهرداری تهران از برنامه جذب سرمایه‌گذار برای ساخت هتل‌های پنج‌ستاره در پارک جنگلی‌های تهران از جمله چیتگر خبر داده بود.
همه این‌ها در کنار کاهش شدید حق‌آبه پارک، ضعف طولانی‌مدت در آبیاری که درختان را مستعد هجوم سوسک پوست‌خوار کرد، فقدان نظارت بر عملکرد پیمانکار، مشاهده درختانی با پوست کنده‌شده، این پرسش را جدی‌تر می‌کند که آیا نابودی بخش بزرگی از این جنگل صرفا پیامد خشکسالی، آفت و سوءمدیریت بود یا خشکاندن و حذف درختان راه را برای استفاده‌های دیگری از یکی از ارزشمندترین ریه‌های تنفسی غرب تهران هموار کرد؟
