راه‌های خروج از ایران یکی پس از دیگری محدود می‌شوند و در حالی‌ که ناوگان هوایی ایران به شدت فرسوده شده و تعداد هواپیماهای عملیاتی کاهش یافته، دور تازه تحریم‌های آمریکا اکنون پروازهای بین‌المللی شرکت‌های داخلی را نیز هدف قرار داده است.

اسکات بسنت، وزیر خزانه‌داری آمریکا، اعلام کرد که از روز چهارشنبه بیست‌وسوم سپتامبر (یکم مهرماه)، شرکت‌ها و فرودگاه‌هایی که به شرکت‌های هواپیمایی تحت تحریم ایرانی، خدماتی مانند سوخت‌رسانی، خدمات فرودگاهی (هندلینگ) و فروش بلیت ارائه کنند، با خطر قطع دسترسی به نظام مالی دلاری مواجه خواهند شد. به گفته وزیر خزانه‌داری آمریکا، نتیجه این محدودیت توقف فعالیت شرکت‌های هواپیمایی ایران در سراسر جهان خواهد بود.

البته اعلام محدودیت در ارائه خدمات به شرکت‌های هواپیمایی ایرانی حتی قبل از موعد اعلام‌شده از سوی وزیر خزانه‌داری آمریکا هم در پروازهای ایرانی به سایر نقاط جهان اختلال‌هایی به وجود آورده بود. به‌ طوری‌ که پروازهای هواپیمایی ماهان به ترکیه و عمان لغو شدند و تعدادی دیگر از پروازها نیز تحت تاثیر تحریم‌ها قرار گرفتند.

هم‌زمان، پرواز شرکت‌های هواپیمایی خارجی به ایران نیز یکی پس از دیگری محدود شده‌اند. در یکی از تازه‌ترین موارد، شرکت‌های هواپیمایی ترکیش‌ایرلاینز پروازهایش به ایران را متوقف کرد. پرواز پگاسوس در مسیر استانبول به تهران نیز لغو شد. پرواز روز چهارشنبه این شرکت نیز در سامانه ردیابی پرواز لغوشده ثبت شده است.

در پیوند با این موضوع، وب‌سایت ترکیه تودی در گزارشی نوشت ترکیش ایرلاینز و شرکت‌های هواپیمایی ارزان‌قیمت ای‌جت و پگاسوس، هم‌زمان با اجرایی‌ شدن تحریم‌های جدید ایالات متحده علیه بخش هوانوردی ایران، تمامی پروازهایشان به/از ایران را از ۲۱ سپتامبر (۳۰ شهریور) لغو کرده‌اند. وب‌سایت‌ خود این شرکت‌ها نیز نشان می‌دهند که تا ماه مارس ۲۰۲۷ (اسفند ۱۴۰۵) هیچ پروازی به ایران برنامه‌ریزی نشده است.

لغو پروازهای شرکت‌های هواپیمایی ترکیه‌ای به ایران از آن جهت اهمیت دارد که می‌تواند رفت‌وآمد هوایی ایرانیان به بسیاری نقاط جهان را با اختلال مواجه کند. به‌خصوص که از سال گذشته پرواز شرکت‌های هواپیمایی ایرانی به اروپا هم تحت تاثیر تحریم‌ها، متوقف و ترکیه، به‌خصوص فرودگاه استانبول، به یکی از اصلی‌ترین کانون‌های ترانزیتی ایرانیان برای سفر به اروپا تبدیل شد. به‌ طوری‌ که مسافران برای ورود یا خروج از ایران، ابتدا خود را به فرودگاه استانبول می‌رساندند و از آنجا راهی مقصد اصلی می‌شدند.

علاوه بر ترکیه، عراق نیز در حال حرکت به سمت توقف فعالیت شرکت‌های هواپیمایی ایرانی است. دو منبع دولتی عراق به خبرگزاری فرانسه گفتند که این کشور، در راستای تصمیم وزارت خزانه‌داری آمریکا، ممنوعیت فعالیت شرکت‌های هواپیمایی ایرانی را از سپیده‌دم روز سه‌شنبه به اجرا خواهد گذاشت.

لغو پروازهای ترکیه و عراق به معنای توقف حدود سه‌چهارم پروازهای خارجی است. کما اینکه حرمت‌الله رفیعی، رئیس انجمن صنفی دفاتر خدمات مسافرت هوایی و جهانگردی ایران، به‌تازگی اعلام کرده بود که حدود ۷۰ تا ۷۵ درصد پروازهای خارجی به/از مقصد ایران تنها به دو کشور ترکیه و عراق اختصاص دارد و حالا لغو پرواز شرکت‌های هواپیمایی این کشورها به معنای آن است که مسیرهای واسط نیز برای ایرانیان در معرض مسدودی‌اند.

بررسی برنامه پروازهای فرودگاه امام خمینی در آستانه اجرای دور تازه تحریم‌های آمریکا نشان می‌دهد که با وجود توقف بخش قابل‌توجهی از پروازها، برخی شرکت‌های داخلی همچنان برای روزهای پس از اول مهر پروازهای بین‌المللی در برنامه دارند و شرکت‌های هواپیمایی «هما»، ایران‌ایرتور، سپهران، آتا و برخی دیگر از شرکت‌های ایرانی برای روزهای آینده در مسیرهایی از جمله استانبول، دبی، بغداد و نجف پرواز برنامه‌ریزی کرده‌اند.

با این حال نشانه‌های کاهش پروازها از هم‌اکنون آشکار شده است. ماهان پروازهایش به استانبول، آنکارا و مسقط را متوقف کرده و بررسی فایننشال‌تایمز نیز نشان می‌دهد که تنها در یک بازه زمانی مشخص، حدود ۵۰ پرواز از ۱۴۳ پرواز ورودی موردانتظار به ایران انجام نشدند.

مدیرعامل فرودگاه بین‌المللی «امام خمینی» نیز به‌صراحت، کاهش معنادار پروازها به این فرودگاه را نسبت به قبل، تایید کرده است.

کاهش پرواز شرکت‌های خارجی تنها به فرودگاه امام خمینی محدود نمی‌شود و فرودگاه‌های بین‌المللی مشهد، شیراز و اصفهان نیز تحت تاثیر قرار گرفته‌اند.

ترکیش ایرلاینز پروازهایش را به هر سه شهر یادشده متوقف کرده است. قطر ایرویز نیز اعلام کرده که پروازهایش به ایران در شرایط فعلی تعلیق و بازگشت آن‌ها به اواخر نوامبر (اواسط آذر) موکول شده است. در نتیجه اینکه هنوز در برخی سامانه‌های زمان‌بندی، برای مسیرهای دوحه‌ــ‌مشهد و دوحه‌ــ‌شیراز پروازهایی دیده می‌شوند، لزوما به معنای این نیست که این پروازها انجام خواهند شد.

با این حال، ارتباط هوایی بین‌المللی این سه فرودگاه به‌طور کامل قطع نشده است و شرکت‌های ایرانی همچنان برخی مسیرها را پوشش می‌دهند؛ برای نمونه از مشهد پروازهایی به بغداد، نجف، استانبول و دبی، از شیراز به نجف، مسقط و استانبول و از اصفهان به نجف و استانبول در برنامه وجود دارد.

به این ترتیب، داده‌های فعلی نشان می‌دهند که با توقف یا تعلیق فعالیت شماری از شرکت‌های خارجی، بخشی از ارتباط بین‌المللی مشهد، شیراز و اصفهان همچنان برقرار مانده، اما سهم قابل‌توجهی از مسیرهای باقی‌مانده اکنون به پرواز شرکت‌های هواپیمایی ایرانی وابسته است و روند کاهشی نیز همچنان ادامه دارد.

درباره اینکه تحریم‌های جدید آمریکا علیه شرکت‌های هواپیمایی ایرانی از اول مهر چه تاثیری بر شمار پروازهای بین‌المللی خواهد گذاشت، تنها پس از انتشار داده‌های روزها و هفته‌های بعد، قابل‌ارزیابی دقیق‌تر است. با این حال، آمار موجود نشان می‌دهد حجم تردد هوایی فرودگاه بین‌المللی اصلی ایران همین حالا نیز پایین‌تر از سال‌های پیش است.

به عنوان مثال در شهریور ۱۳۹۷، چهار هزار و ۲۳۲ پرواز در فرودگاه «امام خمینی» انجام شد که معادل متوسط روزانه حدود ۱۴۱ پرواز بود. با این حال شهر فرودگاهی «امام خمینی» در فاصله ۳۱ مرداد تا ششم شهریور ۱۴۰۵، از انجام شدن ۷۲۰ پرواز خبر داد؛ یعنی به‌طور متوسط حدود ۱۰۳ پرواز در روز که نزدیک به ۲۷ درصد کمتر از متوسط روزانه شهریور ۱۳۹۷ است.

مدیرعامل شهر فرودگاهی نیز روز ۳۰ شهریور اعلام کرد که در شرایط فعلی، روزانه به‌طور متوسط ۱۱۰ تا ۱۲۰ پرواز خارجی در این فرودگاه انجام می‌شود. با این حال، حتی اگر این آمار واقعی باشد، همچنان حدود ۱۵ درصد کمتر از متوسط روزانه در شهریور ۱۳۹۷ است. ضمن اینکه آثار اصلی تحریم‌های جدید بر شرکت‌های هواپیمایی ایرانی پس از یکم مهرماه نمایان خواهد شد.