برخی رویدادها چنان تأثیرگذارند که از مرز یک خبر گذرا فراتر می‌روند و ما را با معنای عمیق‌تری از امنیت روبه‌رو می‌کنند؛ رویدادهایی که جامعه جهانی را در برابر آزمونی اخلاقی و سیاسی قرار می‌دهند و دیگر نمی‌توان با ابهام و ملاحظه از کنارشان گذشت. خبری که عربستان سعودی در ۱۵ سپتامبر جاری درباره رهگیری و انهدام یک پهپاد حوثی در جنوب مکه منتشر کرد، از همین دست رویدادها است.

نزدیک شدن یک تهدید نظامی به مکه، صرف‌نظر از منشأ و انگیزه آن، موضوعی نیست که بتوان آن را در چارچوب یک درگیری عادی یا محاسبات جنگی دید. مکه جایگاهی دارد که امنیت آن، نه‌تنها برای عربستان سعودی، که برای جهان اسلام اهمیتی فراتر از منازعات سیاسی و نظامی دارد.

وقتی یک پهپاد جنگی وارد حریم هوایی مکه می‌شود، دیگر مسئله فقط این نیست که چه کسی مسئول این تهدید است؛ پرسش بزرگ‌تر این است که چگونه کار به جایی رسیده که مکه، شهری که مسجدالحرام را در خود جای داده و میلیون‌ها مسلمان دل به سوی آن دارند، وارد محاسبات جنگ و درگیری نظامی شده است؟

از هدف قرار دادن عربستان سعودی تا ورود تهدید به حریم مقدسات

مسئله در اینجا فقط به عربستان سعودی محدود نمی‌شود. مکه قبله مسلمانان و مقصد دل‌های صدها میلیون مسلمان در سراسر جهان است. از همین رو، امنیت آن ارتباطی مستقیم با امنیت مناسک حج و عمره و سلامت میلیون‌ها زائری دارد که از کشورهای مختلف جهان راهی این شهر مقدس می‌شوند.

از همین رو، این حادثه بازتابی گسترده یافت و موجی از واکنش‌ها را برانگیخت. سازمان همکاری اسلامی و بسیاری از کشورهای عربی و اسلامی، با محکوم کردن این اقدام، بر ضرورت پاسداری از حریم مقدسات و جلوگیری از تکرار چنین تعرض‌هایی تأکید کردند.

اما آنچه بر نگرانی‌ها می‌افزاید این است که این نخستین بار نیست که تهدید شبه‌نظامیان حوثی مورد حمایت جمهوری اسلامی ایران به مکه نزدیک می‌شوند. در ژوئیه ۲۰۱۷ نیز عربستان سعودی از رهگیری یک موشک بالستیک خبر داد که حوثی‌ها به سوی مکه شلیک کرده بودند؛ هرچند این گروه در آن زمان اعلام کرد هدف موشک یک پایگاه نظامی در منطقه طائف بوده است.

ممکن است درباره چرایی و چگونگی هر یک از این رویدادها دیدگاه‌های متفاوتی وجود داشته باشد، اما یک اصل باید فراتر از همه اختلاف‌نظرها باقی بماند: حریم مقدسات جای کشمکش‌های نظامی و سیاسی نیست.

تهدید واقعی، فراتر از یک حمله پهپادی است

خطر تشدید تنش از سوی حوثی‌ها تنها به یک حمله پهپادی محدود نمی‌شود؛ این روند در بستر تغییرات گسترده‌تری در معادلات نظامی و جغرافیایی منطقه شکل گرفته است. گزارش‌های اخیر نشان می‌دهد دامنه نفوذ این گروه تا بخش‌هایی از سواحل یمن در دریای سرخ گسترش یافته و تا مناطق راهبردی پیرامون باب‌المندب، یکی از مهم‌ترین گذرگاه‌های دریایی جهان، پیش رفته است.

اما دامنه این تهدید به حریم هوایی مکه محدود نمی‌شود. آنچه در حال شکل‌گیری است، زنجیره‌ای از فشارهای به‌هم‌پیوسته است که از مرزهای عربستان سعودی تا دریای سرخ امتداد دارد و از امنیت شهرها تا امنیت انرژی و کشتیرانی بین‌المللی را دربر می‌گیرد.

عربستان سعودی در روزهای اخیر هدف حملات موشکی و پهپادی قرار گرفته و برخی تأسیسات حیاتی آن آسیب دیده‌اند. همزمان، در پی حمله به خط لوله شرق–غرب عربستان سعودی، انتقال نفت از این مسیر به‌طور موقت و برای پیشگیری از خطرهای بیشتر متوقف شده است. بر اساس گزارش‌ها، حملات پهپادی به این خط لوله از خاک عراق صورت گرفته و برخی شبه‌نظامیان مورد حمایت رژیم ایران در آن دست داشته‌اند.

نگران‌کننده‌تر این است که تعدد گروه‌های مسلح و درهم‌تنیدگی جبهه‌های درگیری، ابعاد تهدید را پیچیده‌تر کرده است. دیگر نمی‌توان هر حمله را رویدادی جداگانه و محدود به یک جبهه دانست، زیرا تحولات در یک نقطه مستقیما بر نقاط دیگر اثر می‌گذارد و دامنه تهدید را گسترش می‌دهد.

باب‌المندب؛ نقطه تلاقی امنیت عربستان سعودی و امنیت انرژی جهان

باب‌المندب تنها یک گذرگاه جغرافیایی نیست؛ یکی از مسیرهای حیاتی تجارت و انرژی جهان است. هرگونه ناامنی در این آبراه جریان تجارت را مختل می‌کند، هزینه حمل‌ونقل و بیمه را افزایش می‌دهد و پیامدهای آن را به بازارهای انرژی و زنجیره تأمین در سراسر جهان منتقل می‌کند.

گسترش حضور حوثی‌ها در سواحل غربی یمن و جزایر پیرامون باب‌المندب، معادله امنیتی این گذرگاه را پیچیده‌تر کرده است. این تحول، امنیت کشتیرانی در دریای سرخ و مسیر صادرات نفت عربستان سعودی را با چالش‌های تازه‌ای روبه‌رو می‌کند؛ چالش‌هایی که اگر تشدید شوند پیامدهایشان فراتر از منطقه و در بازارهای انرژی و تجارت جهانی بروز خواهد کرد.

از این منظر، امنیت عربستان سعودی را نمی‌توان مسئله‌ای صرفا منطقه‌ای دانست. جایگاه این کشور در بازار جهانی انرژی به‌گونه‌ای است که هرگونه اختلال پایدار در زیرساخت‌های نفتی یا مسیرهای صادراتی آن به‌سرعت از مرزهای منطقه فراتر می‌رود و بازارهای جهانی را تحت تأثیر قرار می‌دهد. عبور قیمت نفت برنت از ۱۰۰ دلار در هر بشکه در روزهای اخیر و سپس کاهش نسبی آن با فروکش کردن بخشی از نگرانی‌ها درباره عرضه، نشان می‌دهد که تحولات امنیتی منطقه چگونه می‌تواند مستقیما بر بازار انرژی جهان اثر بگذارد.

عادی شدن تهدید، آغاز یک بحران بزرگ‌تر است

خطر از جایی آغاز می‌شود که تکرار حملات، حساسیت‌ها را از میان ببرد و آنچه زمانی تجاوزی آشکار به شمار می‌رفت، به خبری عادی در جریان روزمره جنگ بدل شود. جنگ‌های طولانی ثابت کرده‌اند که عادی شدن خشونت به‌مرور مرزهای بازدارندگی را تغییر می‌دهد، تا جایی که دامنه تهدید به مناطقی می‌رسد که اساسا باید از منازعات و محاسبات نظامی دور بمانند. مکه دقیقا در همین نقطه قرار دارد و نباید اجازه داد تکرار تهدیدها، حساسیت‌ها را از میان ببرد و قبح تعرض به مقدسات را کمرنگ کند.

از این منظر، حفاظت از اماکن مقدس مکه و مدینه، تأمین امنیت حریم هوایی عربستان سعودی و صیانت از زیرساخت‌های غیرنظامی، تأسیسات انرژی و مسیرهای کشتیرانی، مسائلی جدا از یکدیگر نیستند. همه این حوزه‌ها با هم پیوند دارند و در نهایت، بخشی از یک منظومه واحد برای حفظ امنیت منطقه را تشکیل می‌دهند.

مکه نباید تحت هیچ شرایطی وارد معادلات جنگ شود

حمله به مکه تحت هیچ شرایطی توجیه‌پذیر نیست. حتی اگر درباره هدف واقعی این حملات اختلاف‌نظر وجود داشته باشد، اصل ماجرا تغییر نمی‌کند. مسئله فقط نیت اعلام‌شده عامل حمله نیست؛ مهم‌تر از آن، این واقعیت است که دامنه درگیری به جایی رسیده که اساسا نباید در تیررس جنگ قرار گیرد. وقتی مرزهای جنگ به حریم مقدسات نزدیک می‌شود، دیگر نمی‌توان این وضعیت را صرفا با بحث درباره هدف یک موشک یا پهپاد توضیح داد.

بحران کنونی تنها به جنگ یمن خلاصه نمی‌شود. وقتی تهدید به نزدیکی مکه می‌رسد و همزمان امنیت کشتیرانی در باب‌المندب، زیرساخت‌های انرژی و شهرهای عربستان سعودی را نشانه می‌گیرد، دیگر نمی‌توان از یک درگیری محلی سخن گفت. از اینجا به بعد، هر تشدید تنش دامنه بحران را به فراتر از مرزهای طرف‌های درگیر می‌کشاند و امنیت منطقه و منافع حیاتی اقتصاد جهانی را مستقیما در معرض خطر قرار می‌دهد.

مکه نباید، تحت هیچ شرایطی به ابزار فشار در منازعات سیاسی و نظامی بدل شود. حج جای جنگ و قدرت‌نمایی نیست و حریم مقدسات باید همواره از درگیری و محاسبات نظامی دور بماند، چرا که امنیت آن قابل مذاکره نیست. هیچ جامعه‌ای نباید اجازه دهد اماکن مقدس به هدف یا ابزار منازعات بدل شوند و تعرض به حریم آنها عادی شود.