سفر مسعود پزشکیان به نشست سازمان همکاری شانگهای در بیشکک، به‌جای آنکه فرصتی برای نمایش نزدیکی جمهوری اسلامی به چین باشد، به صحنه‌ای برای آشکار شدن محدودیت‌های این رابطه تبدیل شد. شی جین‌پینگ، رئیس‌جمهوری چین، برخلاف دیدارهای رسمی و برنامه‌ریزی‌شده با شماری از رهبران حاضر در اجلاس، جلسه دوجانبه‌ای با پزشکیان برگزار نکرد و گفت‌وگوی دو طرف به چند دقیقه صحبت ایستاده در گوشه‌ای از سالن محدود شد.

رسانه‌های حکومتی ایران این گفت‌وگوی کوتاه را «دیدار» روسای جمهوری دو کشور توصیف کردند، اما در گزارش‌های رسمی چین از برنامه‌های شی جین‌پینگ در اجلاس، هیچ نشانه‌ای از یک ملاقات دوجانبه رسمی با پزشکیان دیده نشد. این اتفاق در شرایطی رخ داد که جمهوری اسلامی، زیر فشار شدید اقتصادی و نظامی آمریکا، بیش از هر زمان دیگری به حمایت چین نیاز دارد.

اکنون همین برخورد سرد در داخل ساختار سیاسی جمهوری اسلامی نیز به موضوع اختلاف تبدیل شده است. مقام‌ها و چهره‌های سیاسی حکومتی در روزهای اخیر عملا بر سر یک پرسش بحث می‌کنند؛ آیا چین واقعا جمهوری اسلامی را یک شریک راهبردی می‌داند یا تهران در محاسبات کلان پکن، تنها یکی از چندین تامین‌کننده انرژی و شرکای منطقه‌ای است که در صورت افزایش هزینه‌ها می‌توان آن را کنار گذاشت؟

اظهارات اخیر حسین مرعشی، دبیرکل حزب کارگزاران سازندگی، ابعاد تازه‌ای به این اختلاف داد. او که از روابطی نزدیک با مسعود پزشکیان برخوردار است، در گفت‌وگویی ویدیویی درباره تلاش جمهوری اسلامی برای اعزام محمدباقر قالیباف به پکن گفت چینی‌ها شروط خود را کاملا صریح به تهران اعلام کرده‌اند.

مرعشی گفت: «خیلی روشن به ما گفته‌اند که تنگه هرمز را باز می‌کنید، عوارض نمی‌گیرید، با عربستان سعودی و آمریکا مسئله‌تان را حل می‌کنید، بعد قالیباف به چین بیاید.»

پکن برای سفر قالیباف شرط گذاشت

این اظهارات از آن جهت اهمیت بیشتری دارد که قالیباف در اردیبهشت امسال با پیشنهاد پزشکیان و تایید رهبر جدید جمهوری اسلامی به‌عنوان «نماینده ویژه ایران در امور چین» منصوب شده بود. در چنین شرایطی، خودداری پکن از پذیرش او، آن هم مشروط به تغییر رفتار جمهوری اسلامی در تنگه هرمز و حل اختلاف با واشینگتن و ریاض، در صورت صحت روایت مرعشی، پیامی روشن درباره اولویت‌های چین دارد.

خبرگزاری تسنیم، وابسته به سپاه پاسداران، پس از انتشار این سخنان تلاش کرد روایت مرعشی را تکذیب کند، اما به نظر می‌رسد تحولات هفته‌های اخیر با گفته‌های مرعشی همخوانی دارد. حشمت‌الله فلاحت‌پیشه، مصطفی نجفی و رحمان قهرمان‌پور، از جمله چهره‌ها و تحلیلگران آشنا به ساختار سیاسی و امنیتی جمهوری اسلامی نیز در روزهای اخیر از «رفتار سرد و بی‌محلی» شی جین‌پینگ به پزشکیان انتقاد کرده‌اند. رفتاری که در کنار تاکید پکن بر باز ماندن مسیر کشتیرانی و خودداری چین از رویارویی اقتصادی با آمریکا بر سر ایران، نشانه دیگری از محدودیت حمایت پکن از جمهوری اسلامی محسوب می‌شود.

مسئله اصلی برای تهران این است که روابط جمهوری اسلامی و چین از ابتدا نیز رابطه‌ای برابر نبوده است. ایران برای فروش نفت، تامین ارز و دور زدن بخشی از تحریم‌های آمریکا به چین وابسته است، اما چین گزینه‌های بسیار متنوع‌تری دارد و ایران تنها بخش کوچکی از نیازهای اقتصادی و انرژی این کشور را تامین می‌کند.

پکن به تهران نیاز ندارد

این نابرابری اکنون بیش از گذشته آشکار شده است. چین در سال‌های اخیر خریدار اصلی نفت تحریم‌شده ایران بوده و در مقاطعی حدود ۹۰ درصد صادرات نفت ایران راهی این کشور شده است. با این حال، شرکت‌های بزرگ دولتی چینی سال‌ها است که برای جلوگیری از گرفتار شدن در تحریم‌های آمریکا، مستقیما وارد بخش بزرگی از این تجارت نشده‌اند و خرید نفت ایران عمدتا به پالایشگاه‌های مستقل موسوم به «قوری» سپرده شده است.

برای پکن نیز جایگزین کردن نفت ایران ناممکن نیست. چین هم‌زمان از روسیه، عربستان سعودی، عراق، امارات متحده عربی و دیگر تولیدکنندگان نفت می‌خرد. این در حالی است که برای جمهوری اسلامی، جایگزین کردن بازار چین به‌مراتب دشوارتر است. در نتیجه، تهران به پکن نیاز دارد، اما پکن وابستگی مشابهی به تهران ندارد.

شکاف میان شعار و واقعیت در روابط دو کشور البته مسئله تازه‌ای نیست. پس از امضای سند همکاری ۲۵ ساله ایران و چین در سال ۲۰۲۱، مقام‌های جمهوری اسلامی آن را نشانه شکست سیاست فشار آمریکا و آغاز دوره‌ای تازه در روابط اقتصادی با شرق معرفی کردند. در آن زمان گزارش‌هایی درباره سرمایه‌گذاری صدها میلیارد دلاری چین در ایران منتشر شد، اما بخش عمده این وعده‌ها هیچ‌گاه به پروژه‌های واقعی تبدیل نشد.

«شراکت راهبردی» روی کاغذ ماند

بررسی‌های دانشگاهی درباره این توافق نشان می‌دهد رقم مشهور «۴۰۰ میلیارد دلار سرمایه‌گذاری چین» اساسا در متن رسمی توافق وجود نداشت و انتظارات ایجادشده درباره آن بسیار بزرگ‌تر از تعهدات واقعی پکن بود. سرمایه‌گذاری چین در ایران در سال ۲۰۲۳ تنها حدود ۱۸۵ میلیون دلار گزارش شد، که رقمی ناچیز در مقایسه با سرمایه‌گذاری و تجارت چین با کشورهای عربی حاشیه خلیج فارس است.

تحریم‌های آمریکا نیز یکی از دلایل اصلی این وضعیت بوده‌اند. برای شرکت‌های بزرگ چینی که به نظام مالی بین‌المللی، بازار آمریکا و تجارت جهانی وابسته‌اند، از دست دادن این بازارها برای سرمایه‌گذاری در ایران توجیه اقتصادی ندارد. حتی شرکت‌ها و بانک‌های دولتی چین نیز در سال‌های گذشته نشان داده‌اند که در عمل حاضر نیستند برای حفظ روابط اقتصادی با جمهوری اسلامی، خطر تحریم‌های گسترده آمریکا را بپذیرند.

اکنون محاصره نفتی آمریکا این نقطه ضعف را بیش از پیش نمایان کرده است. داده‌های تانکر ترکرز، سامانه ردیابی نفتکش‌ها نشان می‌دهد صادرات نفت خام ایران در ماه میلادی اوت ۲۰۲۶، (۳۱ روز گذشته) به صفر رسیده است. بر اساس این گزارش، این رقم در مقایسه با سطح پیش از جنگ در زمستان ۱۴۰۵، نشان‌دهنده کاهش ۱۰۰ درصدی صادرات نفت خام ایران است. بخش عمده این نفت نیز در نهایت برای بازار چین در نظر گرفته شده بود.

اسکات بسنت، وزیر خزانه‌داری آمریکا، این هفته گفت تنها حدود ۳۰ میلیون بشکه نفت ایران روی آب باقی مانده است و حتی اگر پول این محموله‌ها از چین به ایران منتقل شود، این منبع درآمد نیز به‌زودی تمام خواهد شد. او همچنین تاکید کرد که واشینگتن و پکن درباره دو موضوع اساسی، شامل اینکه ایران نباید به سلاح هسته‌ای دست پیدا کند و تنگه هرمز باید برای عبور آزاد کشتی‌ها باز باشد، اشتراک نظر دارند.

آمریکا را فدای جمهوری اسلامی نمی‌کنند

این همان نقطه‌ای است که محاسبات چند سال اخیر جمهوری اسلامی را با مشکل مواجه می‌کند. سیاست «نگاه به شرق» بر این تصور بنا شده بود که تشدید اختلاف چین و آمریکا، پکن را به حمایت اقتصادی و سیاسی گسترده‌تر از تهران سوق خواهد داد، اما چین در عمل روابط خود با ایران را در چارچوب منافع بسیار بزرگ‌تر جهانی‌اش تعریف می‌کند.

پکن هم‌زمان به دنبال حفظ روابط با عربستان سعودی، امارات متحده عربی و دیگر کشورهای ثروتمند خلیج فارس است و از سوی دیگر، حجم تجارت و منافع اقتصادی آن با آمریکا قابل مقایسه با روابطش با جمهوری اسلامی نیست.

از همین رو، انتظار اینکه چین برای نجات جمهوری اسلامی وارد یک رویارویی جدی اقتصادی با ایالات متحده شود، با رفتار سال‌های اخیر پکن سازگار نیست. چین احتمالا همچنان با تحریم‌های یک‌جانبه آمریکا مخالفت خواهد کرد و تا جایی که هزینه آن قابل کنترل باشد نفت ارزان ایران را خواهد خرید، اما نشانه‌ای وجود ندارد که حاضر باشد دسترسی بانک‌ها و شرکت‌های بزرگ خود به نظام مالی جهانی را برای تهران به خطر بی‌اندازد.

دیدار چنددقیقه‌ای و ایستاده پزشکیان و شی جین‌پینگ در بیشکک را نیز می‌توان در همین چارچوب دید؛ تصویری نمادین از رابطه‌ای که در تبلیغات جمهوری اسلامی «راهبردی» توصیف می‌شود، اما در عمل هرچه فشار آمریکا افزایش می‌یابد، محدودیت‌های آن بیشتر آشکار می‌شود.