در قلب بافت تاریخی شهر شیراز، مجموعهای از بناهای بهجامانده از دوران زندیه قرار دارند که یادگار فرمانروایی کریمخان زند هستند و با نام «مجموعه زندیه» شناخته میشوند. ارگ کریمخانی، دیوانخانه، موزه پارس، مسجد و بازار وکیل و گرمابه وکیل از مهمترین بناهای این مجموعهاند. همه این بناها علاوه بر ارزش تاریخی، به سبب ویژگیهای معماری و جایگاهشان در هویت شهری شیراز، ظرفیت لازم را برای ثبت در فهرست میراث جهانی یونسکو دارند، با این حال، پرونده ثبت جهانی مجموعه زندیه در بیش از یک دهه اخیر معلق مانده است.
در تمام این سالها، هتل بلندمرتبه آسمان که در مجاورت این مجموعه ساخته شد و خط آسمان و منظر تاریخی ارگ کریمخانی را مخدوش کرد، یکی از مهمترین موانع ثبت جهانی بوده است. هرچند مسئولان میراث فرهنگی بارها وعده دادند که طبقات اضافی هتل را تعیین تکلیف میکنند، سایه این ساختمان نیمهکاره تاکنون از سر مجموعه زندیه کم نشده و حالا نیز عرصه آن با ساختوسازی دیگر، هدف تعرض قرار گرفته است.
شهرداری شیراز طی ماههای اخیر با هدف ساخت سازهای با عنوان «نقش جهان»، گودالی عمیق در مجاورت این مجموعه تاریخی حفر کرده که میگوید عملیات اجرایی آن با هماهنگی و مجوز اداره میراث فرهنگی، انجام شده است.
این در حالی است که اوایل مردادماه، وقتی اخبار مربوط به حفر گودال در محدوده میدان نقارهخانه، بازار وکیل، ضرابخانه و جبهخانه منتشر شد، صادق زارع، معاون میراث فرهنگی استان فارس، گفت که این عملیات بدون دریافت مجوزهای لازم و بدون حضور کارشناسان و ناظران باستانشناسی انجام و به همین دلیل متوقف شده است. او تاکید کرد که میدان نقارهخانه بخشی از بافت تاریخی شیراز و مجموعه زندیه است و هرگونه عملیات عمرانی در این محدوده باید با رعایت ضوابط حفاظتی و تحت نظارت کارشناسان میراث فرهنگی انجام شود.
همزمان خبر رسید که در جریان خاکبرداری در محوطهای به مساحت حدود ۶۰۰ مترمربع و تا عمق نزدیک به دو متر، یک سنگقبر و تعدادی تنبوشه (لوله) سفالی انتقال آب از زیر خاک بیرون آمدند که احتمال میرود متعلق به دوران زندیه باشند.
Read More
This section contains relevant reference points, placed in (Inner related node field)
پس از واکنش مسئولان میراث فرهنگی شیراز، شهرداری این شهر در اطلاعیهای مدعی شد گودبرداری در عرصه مجموعه تاریخی زندیه با مجوز میراث فرهنگی انجام شد. صادق زارع بلافاصله این ادعا را رد کرد و در مصاحبه با وبسایت صدای میراث، گفت: «هیچ مجوزی برای گودبرداری در بخشی از عرصه مجموعه زندیه صادر نشده است.» او همچنین از آغاز روند شکایت ادارهکل میراث فرهنگی استان فارس از اقدام شهرداری خبر داد.
با این حال، نه اعلام توقف عملیات و نه کشف آثار تاریخی، هیج یک از ادامه ساختوساز جلوگیری نکردند. در نهایت نیز وبسایت صدای میراث روز دهم شهریور گزارش داد که «شهرداری شیراز گودال ایجادشده در عرصه مجموعه در انتظار ثبت جهانی زندیه را عمیقتر کرده است و کارگران در این محوطه ارزشمند، چسبیده به عمارت دیوانخانه و محل حکمرانی کریمخان زند، همچنان مشغول کارند».
امین طباطبایی، فعال میراث فرهنگی، به این رسانه گفت: «شهرداری شیراز میخواهد دور میدان نقارهخانه در عرصه مجموعه زندیه، سازهای شبیه به میدان نقش جهان اصفهان ایجاد کند.»
به گفته او، کارشناسان میراث فرهنگی و ثبت جهانی هشدار دادهاند که اجرای پروژه به شکل کنونی میتواند ثبت جهانی مجموعه زندیه را منتفی کند، زیرا ساخت سازههایی که ارتباط تاریخی و معماری با بناهای زندیه ندارند، به معنای افزودن الحاقاتی تازه به عرصه این مجموعه است. طباطبایی همچنین با بررسی تصاویر تازه محوطه تایید کرد که محدوده و عمق گودبرداری در روزهای اخیر نسبت به تصاویر اولیه افزایش یافته است و عملیات، بدون تایید نهایی میراث فرهنگی، همچنان ادامه دارد.
این فعال میراث فرهنگی در ادامه افزود: «ساخت سازه اطراف میدان نقارهخانه و ایجاد واحدهای تجاری در مجاورت دیوانخانه، محل حکمرانی کریمخان زند، از غلبه نگاه تجاری بر ملاحظات تاریخی و حفاظتی حکایت دارد.»
محمدمهدی کلانتری، دبیر پویش حفاظت از بافتهای تاریخی، در گفتگو با روزنامه پیام ما، ضمن تایید گودبرداری عمیق در محدوده پشتی بازار وکیل، از اینکه آنچه در بافت تاریخی ۳۶۰ هکتاری شیراز رخ داد و به تخریب بخشهای وسیعی از آن انجامید، در این محدوده نیز تکرار شود، ابراز نگرانی کرد.
کارشناسان و فعالان میراث فرهنگی بارها تاکید کردهاند که مجموعه زندیه به دلیل ویژگیهای منحصربهفرد ظرفیت ثبت در فهرست میراث جهانی یونسکو را دارد. این مجموعه که راوی بخش مهمی از تاریخ سیاسی و اجتماعی ایران است، نمونهای منسجم و کمنظیر از شهرسازی، معماری و نظام حکمرانی ایران در دوران زندیه به شمار میرود.
کریمخان زند با ساخت ارگ حکومتی، دیوانخانه، بازار، مسجد، حمام، آبانبار و باغهای پیرامونی، هستهای شهری پدید آورد که در آن، فضاهای سیاسی، اقتصادی، مذهبی و عمومی در ارتباطی هدفمند با یکدیگر قرار داشتند. معماری این بناها نیز با بهرهگیری از آجرکاری، کاشیکاری، سنگتراشی، طاقها، ایوانها و تزیینات ویژه دوره زندیه، حلقهای مهم در پیوند میان سنتهای معماری صفوی و تحولات معماری دوره قاجار محسوب میشود.
به رغم ارزشهای تاریخی و معماری منحصربهفرد، ثبت این مجموعه در فهرست میراث جهانی یونسکو به دلیل ساخت هتل آسمان در خیابان رودکی شیراز به تعویق افتاد، زیرا این هتل به چشمانداز ارگ کریمخانی آسیب زد و مانع ثبت جهانی آن شد.
مجوز ساخت هتل آسمان شیراز در حریم ارگ کریمخان اوایل دهه ۱۳۸۰ و ابتدا برای هفت طبقه صادر شد، اما مالک ساختمان با استفاده از نفوذ در شهرداری موفق شد برای ساخت ۱۸ طبقه مجوز بگیرد.
پیشتر علیرضا پاکفطرت، شهردار سابق شیراز، نیز گفته بود که ساخت هتل آسمان در شیراز «بزرگترین تخلف» در تاریخ فعالیت شهرداری در این شهر است.
نخستین انتقادها به بالا رفتن این ساختمان بلندمرتبه در حریم یکی از مهمترین آثار تاریخی شیراز از اوایل دهه ۱۳۹۰ آغاز شد و تاکنون هم ادامه دارد. با این حال، تلاش و اعتراض فعالان و کارشناسان تنها به تعدیل دو طبقه این ساختمان منجر شد.
ارگ کریمخانی به همراه دیگر آثار تاریخی دوران زندیه از جمله بازار وکیل، موزه پارس، مسجد وکیل و گرمابه اکنون در فهرست موقت سازمان جهانی یونسکو قرار دارد و ثبت قطعی آن به احراز شرایط اعلامشده از سوی یونسکو مشروط است.
یکی از مهمترین شروط یونسکو برای ثبت جهانی، محافظت از منظر تاریخی و فرهنگی محوطهها و آثار تاریخی است. حالا در شرایطی که سایه هتل نیمهکاره آسمان بر یادگار زندیه سنگینی میکند، سازه جدید شهرداری نیز یک مانع جدید دیگری بر سر راه جهانی شدن آن شده است.
