مردم ایران طی ماه‌های اخیر با اختلال گسترده در شبکه بانکی مواجه شده‌اند، به طوری‌که برخی روزها سامانه‌های انتقال وجه از کار می‌افتد، امکان خرید با کارت‌های بانکی وجود ندارد و خرید مایجتاج روزانه تنها با پول نقد امکان‌پذیر است. با این حال، بانک‌ها از پرداخت پول نقد به مشتریان خودداری می‌کنند و سقف برداشت از خودپردازها بین ۲۰۰ تا ۵۰۰ هزار تومان است. در چنین شرایطی گزارش‌های میدانی و روایت‌های شهروندان و کسبه نشان می‌دهد که حجم قابل‌توجهی اسکناس جعلی در بازار معاملات روزمره دست به دست می‌شود.

با جست‌وجوی کلیدواژه‌های «اسکناس جعلی» و «پول تقلبی» در تلگرام، تعداد زیادی کانال ظاهر می‌شوند که عمده فعالیتشان فروش اسکناس‌های جعلی است. این کانال‌ها از دلار آمریکا و درهم امارات گرفته تا اسکناس‌های رایج در ایران را با قیمت‌های متفاوت عرضه می‌کنند.

برخی از آنها تصاویر و ویدیوهایی نیز از بسته‌های پول تقلبی منتشر می‌کنند‌ و به مشتریان خود وعده «تحویل حضوری» و «ارسال به سراسر ایران» می‌دهند.

گردانندگان این کانال‌ها همچنین در تبلیغاتشان مدعی‌اند که اسکناس‌های جعلی آنان حتی با دستگاه‌های تشخیص پول نیز قابل شناسایی نیست.

به رغم چنین ادعاهایی، آنچه در واقعیت رخ می‌دهد این است که رواج اسکناس‌های جعلی در شرایط وخیم اقتصادی برای بسیاری از مردم به دردسری مضاعف بدل شده است.

یکی از ساکنان شمال‌غرب تهران که به‌تازگی ۱۰ میلیون تومان اسکناس جعلی به دستش رسیده است، می‌گوید: «چند روز پیش این پول را که شامل تعدادی اسکناس ۲۰۰ هزار تومانی بود، از یک کاسب محلی گرفتم. بعد به سوپرمارکت رفتم، مقداری خرید کردم و چند عدد از همان اسکناس‌ها را دادم. هنوز به خانه نرسیده بودم که صاحب سوپرمارکت، که از آشنایان محلی است، تماس گرفت و گفت پولی که داده‌ای تقلبی است.»

این شهروند پس از اطلاع از جعلی بودن اسکناس‌ها، نزد کاسبی رفت که پول را از او گرفته بود، اما متوجه شد که او نیز از تقلبی بودن آنها اطلاعی نداشته است.

شهروند دیگری از استان کرمانشاه نیز به ایندیپندنت فارسی گفت، تنها در یک ماه اخیر، دست‌کم سه اسکناس تقلبی به او داده‌اند.

طبق روایت این شهروندان، مراجعه به بانک‌ها با پول‌های تقلبی نیز دردی را درمان نمی‌کند، زیرا بانک‌ها یا بلافاصله اسکناس‌های جعلی را سوراخ و از چرخه مبادله خارج می‌کنند یا به پلیس گزارش می‌دهند. در نهایت نیز ضرر و زیان ناشی از آن به فردی تحمیل می‌شود که بدون آگاهی پول تقلبی را پذیرفته است، حتی اگر آن پول برابر با تمام دارایی‌اش باشد.

یکی از ساکنان پایتخت که در روزهای اخیر یک ایران‌چک ۵۰۰ هزار تومانی جعلی به او داده‌اند، با انتقاد از مسئولیت‌ناپذیری بانک‌ها می‌گوید: «در بسیاری از مواقع دستگاه‌های کارت‌خوان قطع‌اند و خودپردازها نیز یا اصلا پول ندارند یا تنها مبالغ محدودی پرداخت می‌کنند. در شعبه بانک هم پس از معطلی فراوان، در نهایت تعدادی اسکناس پنج یا ۱۰ هزار تومانی تحویل می‌دهند؛ گاهی هم از پرداخت وجه نقد خودداری می‌کنند. در چنین شرایطی، مردم ناچار می‌شوند برای تأمین پول نقد به راه‌های جایگزین روی بیاورند و همین مسأله احتمال گرفتار شدن در دام کلاهبرداران را افزایش می‌دهد.»

او افزود: «برخی مبالغ کمتر و برخی مبالغ بیشتری از دست می‌دهند، درحالی‌که اگر شبکه بانکی با این حجم از اختلال مواجه نبود، دست‌کم شمار قربانیان اسکناس‌های جعلی نیز کمتر می‌شد.»

پیش‌تر و در خردادماه نیز وبسایت خبرآنلاین در گزارشی نوشته بود کمبود پول نقد به یکی از دردسرهای روزمره شهروندان بدل شده است، به طوری‌که مردم برای یافتن چند اسکناس، ساعت‌ها میان شعب بانک‌ها و دستگاه‌های خودپرداز سرگردان می‌شوند و در بسیاری از موارد نیز دست‌خالی به خانه بازمی‌گردند.

در این گزارش، به نقل از مردی میانسال که برای دریافت دو میلیون تومان پول نقد به چند بانک مراجعه کرده بود، آمده است: «همه یا پول نداشتند یا دستگاهشان خراب بود. در نهایت مجبور شدم از یکی از دوستانم پول نقد قرض کنم.»

همچنین یک راننده تاکسی اینترنتی نیز گفته بود: «این روزها پیدا کردن اسکناس از خود کار کردن سخت‌تر شده است.»

شهروند دیگری نیز گفته بود: «برای پرداخت بخشی از هزینه کارم پول نقد لازم داشتم، اما بانک گفت فعلا امکان پرداخت این مبلغ را ندارد. مجبور شدم پول را میان چند حساب جابه‌جا کنم تا بتوانم وجه نقد تهیه کنم.»

دقیقا در چنین شرایطی است که مردم مجبور می‌شوند به روش‌های جایگزین متوسل شوند، مثلا برخی فروشگاه‌های محلی در ازای کسر مبلغی از کارت به مشتریان پول نقد می‌دهند و از آنجا که اسکناس‌های جعلی در بسیاری از موارد از طریق معاملات خرد در بازار توزیع می‌شوند، خطر دریافت ناخواسته پول تقلبی و تحمیل زیان مالی به شهروندان نیز افزایش می‌یابد.

به وجود مشکلاتی که اختلال شبکه بانکی و کمبود پول نقد برای شهروندان ایجاد کرده است، مسئولان دولتی همچنان راه انکار را برگزیده‌اند، به طوری‌که محمدرضا جمشیدی، دبیرکل کانون بانک‌ها و مؤسسات اعتباری خصوصی، نبود پول نقد در بازار را به مردم نسبت داد و مدعی شد که آنها بخشی از پول نقد موجود در چرخه اقتصادی را ذخیره می‌کنند.

او همچنین اذعان کرد که در گذشته، کسبه و فعالان صنفی بخش بیشتری از وجوه نقد حاصل از فروش خود را به بانک‌ها بازمی‌گرداندند، اما اکنون این روند به‌شدت کاهش یافته و ورود دوباره اسکناس از سوی اصناف به شبکه بانکی محدودتر شده است.

رسانه‌های داخلی ایران، هر از چند گاهی خبرهایی از دستگیری عاملان تولید و توزیع پول‌های تقلبی در بازار منتشر می‌کنند. برای مثال، در مرداد ۱۴۰۴، پلیس ملایر از کشف ۴۰ میلیارد تومان چک‌پول جعلی یک‌میلیون ریالی خبر داد و اعلام کرد که چهار متهم این محموله را از کرمانشاه به مقصد اصفهان حمل می‌کردند. اندکی پس از آن نیز پلیس در پرونده کلاهبرداری از متصدیان انبارهای ترمینال غرب تهران، یک میلیارد و ۷۹۰ میلیون ریال پول تقلبی کشف کرد. در خردادماه امسال نیز پلیس شبستر از بازداشت شش نفر به اتهام جعل اسکناس خبر داد.

با این حال، فعالیت گسترده و بی‌پروای جاعلان در فضای مجازی این تصور را ایجاد می‌کند که اقدامات بازدارنده‌ای در این زمینه انجام نمی‌شود و برخی افراد، حتی در سایت‌هایی مانند دیوار نیز در بخش خرید و فروش اسکناس و سکه برای فروش اسکناس‌های جعلی تبلیغ می‌کنند.