جنگ ایران بزرگ‌ترین شوک عرضه نفت را از نظر میزان کاهش روزانه تولید ایجاد کرده است، اما بر اساس بررسی رویترز با استفاده از داده‌های آژانس بین‌المللی انرژی، اوپک و وزارت انرژی آمریکا، انقلاب ایران در سال ۱۳۵۷ همچنان بزرگ‌ترین بحران نفتی از نظر مجموع کاهش عرضه محسوب می‌شود. 

ابعاد اختلال ناشی از جنگ ایران بار دیگر مقایسه‌ها با تحریم نفتی اعراب در سال‌های ۱۹۷۳ و ۱۹۷۴، انقلاب ایران و جنگ خلیج فارس در سال ۱۹۹۱ را به پیش کشیده است و در عین حال نشان می‌دهد که بازارهای جهانی انرژی طی دهه‌های گذشته تا چه اندازه دگرگون شده‌اند.

نوع متفاوتی از شوک عرضه انرژی

برخلاف بحران‌های پیشین، این جنگ فقط عرضه نفت خام را مختل نکرده، بلکه تولید و صادرات گاز طبیعی، سوخت‌های پالایش‌شده و کودهای شیمیایی را تحت تاثیر قرار داده است. این وضعیت آسیب‌پذیری‌هایی را آشکار کرده است که در نتیجه رشد تقاضای جهانی انرژی، گسترش تجارت بین‌المللی و افزایش نقش خاورمیانه به‌عنوان تامین‌کننده فرآورده‌های پالایشگاهی ایجاد شده‌اند.

بحران‌های نفتی دهه ۱۹۷۰ آثار اقتصادی گسترده‌ای بر جای گذاشتند و سیاست‌های انرژی کشورهای واردکننده را تغییر دادند. در پی آن بحران‌ها، آژانس بین‌المللی انرژی تاسیس شد تا به کشورهای صنعتی در زمینه امنیت انرژی مشاوره دهد و هماهنگی ذخایر راهبردی را بر عهده بگیرد. 

این نهاد در بحران کنونی با آزادسازی بی‌سابقه ۴۰۰ میلیون بشکه نفت از ذخایر راهبردی تلاش کرده است بازار را تثبیت و بخشی از کاهش عرضه خاورمیانه را جبران کند.

اختلال کنونی از نظر ابعاد با بحران‌های گذشته چگونه مقایسه می‌شود؟ 

بر اساس اعلام آژانس بین‌المللی انرژی، اوج کاهش عرضه نفت در جریان جنگ از ۱۴ میلیون بشکه در روز فراتر رفته، معادل حدود ۱۳.۶ درصد از تقاضای جهانی که در سال جاری ۱۰۳.۳ میلیون بشکه در روز پیش‌بینی شده است. 

این رقم به‌مراتب بیشتر از کاهش ۴.۵ میلیون بشکه‌ای در جریان تحریم نفتی اعراب، ۵.۶ میلیون بشکه‌ای در دوران انقلاب ۱۳۵۷ و ۴.۳ میلیون بشکه‌ای در جنگ خلیج فارس است.

در کنار نفت، حدود یک‌پنجم تولید جهانی گاز طبیعی مایع قطر نیز متوقف شده است. در دهه ۱۹۷۰ تجارت گاز طبیعی مایع هنوز اهمیت چندانی نداشت و قطر نیز صادرات این محصول را تا سال ۱۹۹۶ آغاز نکرده بود. 

توقف فعالیت برخی پالایشگاه‌های حوزه خلیج فارس موجب کمبود گازوییل و سوخت جت شد. پالایشگاه‌های بزرگ احداث‌شده در منطقه طی دهه‌های اخیر، تامین‌کننده اصلی تقاضای بسیاری از بازارهای آفریقا، اروپا و آسیا بوده‌اند.

بر اساس برآورد موسسه آرگوس مدیا، این جنگ حدود ۲۴ میلیون تن از عرضه گاز طبیعی مایع قطر و امارات متحده عربی را از بازار حذف کرده است. با توجه به حجم ۴۲۸ میلیون تنی تجارت جهانی گاز طبیعی مایع در سال ۲۰۲۵، این میزان معادل حدود ۵.۶ درصد از عرضه سالانه جهان است.

مدت‌ و میزان کاهش عرضه در مقایسه با شوک‌های گذشته چگونه است؟ 

بر اساس گزارش آژانس بین‌المللی انرژی که ۱۳ مه منتشر شد، تا آن زمان مجموع کاهش عرضه تولیدکنندگان خلیج فارس از یک میلیارد بشکه فراتر رفته بود. با توجه به کاهش روزانه ۱۴ میلیون بشکه‌ طی ۳۵ روز بین ۱۴ مه تا توافق موقت آمریکا و ایران در ۱۷ ژوئن که به توقف جنگ انجامید، محاسبه رویترز نشان می‌دهد مجموع کاهش عرضه به حدود ۱.۵ میلیارد بشکه رسیده است. 

با وجود توافق، پیش‌بینی می‌شود اختلال در عرضه نفت تا چند ماه و در بخش گاز حتی تا چند سال ادامه داشته باشد.

هرچند میزان کاهش روزانه تولید در جریان انقلاب ایران کمتر از بحران کنونی بود، مجموع کاهش عرضه در طول زمان بسیار بیشتر بود. وزارت انرژی آمریکا برآورد کرده است که تولید نفت ایران در فاصله سال‌های ۱۹۷۸ تا ۱۹۸۱ به‌طور متوسط روزانه ۳.۹ میلیون بشکه کاهش پیدا کرد که معادل حدود ۴.۳ میلیارد بشکه کاهش تولید طی سه سال است، هرچند بخشی از این افت با افزایش تولید دیگر کشورهای خلیج فارس جبران شد.

بر اساس برآوردهای ایان سیمور، روزنامه‌نگار حوزه نفت، در کتابی که در سال ۱۹۸۰ منتشر شد، تولید نفت ایران در سال ۱۹۷۹ به‌طور متوسط ۳.۱ میلیون بشکه در روز بود، در حالی که پیش از انقلاب روزانه حدود ۶ میلیون بشکه نفت تولید می‌شد؛ این موضوع به کاهش بیش از یک میلیارد بشکه در همان سال انجامید. 

داده‌های اوپک نیز نشان می‌دهد تولید ایران در سال ۱۹۸۰ به ۱.۴۷ میلیون بشکه در روز کاهش پیدا کرد. طبق محاسبه رویترز، مجموع کاهش تولید در سال‌های ۱۹۷۹ و ۱۹۸۰ نسبت به سطح تولید در سال ۱۹۷۸ از ۲.۷ میلیارد بشکه فراتر رفت که همچنان بیش از میزان کاهش ثبت‌شده در بحران کنونی است.

در تحریم نفتی اعراب در سال‌های ۱۹۷۳ و ۱۹۷۴، کاهش تولید طی سه ماه به‌تدریج به ۴.۵ میلیون بشکه در روز رسید و مجموع کاهش عرضه حدود ۵۳۰ تا ۶۵۰ میلیون بشکه برآورد شده است. در جنگ خلیج فارس نیز اختلال در تولید نفت حدود چهار ماه ادامه داشت و با میانگین کاهش ۴.۳ میلیون بشکه در روز، مجموع کاهش عرضه حدود ۵۱۶ میلیون بشکه برآورد می‌شود، که هر دو کمتر از میزان کاهش ثبت‌شده در بحران جاری‌ است.