نزدیک به سه ماه از تاریخ کشته شدن رهبر جمهوری اسلامی آیتالله علی خامنهای گذشته است؛ دومین چهره سیاسی نظام اسلامی که پس از آیتالله خمینی به قدرت رسید و تا زمان مرگ در نهم اسفندماه ۱۴۰۴، بیش از ۳۶ سال بر اریکه قدرت تکیه زد.
حاکم بلامنازعی که در هر رویداد سیاسی و اجتماعی ایران حرف آخر را میزد؛ مردی که بامداد شنبه نهم اسفند در مجتمع مسکونی موسوم به بیت رهبری در جریان حملات هوایی اسرائیل و آمریکا کشته شد.
آنگونه که نهادهای اطلاعاتی و امنیتی اسرائیلی و آمریکایی اعلام کردند و مقامهای ایرانی نیز تایید کردند، وی در این حملات کشته شد، با این حال، آخرین فصل این ماجرا همچنان ناتمام مانده است: مراسم تشییع و تدفین رهبر پیشین جمهوری اسلامی.
با آنکه مراسم رسمی سوگواری و چهلم برای وی برگزار شد، اما تاکنون خبری از مراسم تشییع جنازه و مکان دفن وی منتشر نشده است. آیا این احتمال وجود دارد که دومین رهبر جمهوری اسلامی مخفیانه و به دور از چشم اغیار به خاک سپرده شده باشد؟
در اواخر بهار ۱۳۹۶، در شهر نیویورک مشغول صرف ناهار با زندهیاد کامبیز آتابای بودم و از هر دری سخن میگفتیم. من از ایشان پرسیدم که در مسجد الرفاعی قاهره چرا نشانه ای از آرامگاه رضاه شاه در کنار آرامگاه محمدرضا شاه فقید نمی بینم.
آقای آتابای بیدرنگ پاسخ دادند: «برای اینکه رضا شاه در قاهره دفن نشده است.» با تعجب پرسیدم پس ایشان را کجا بردهاند؟ گفتند: «هیچ کجا. در ایران دفن هستند.»
تعجب من چند برابر شد، گفتم: «خلخالی تمام مقبره رضا شاه را زیر و رو کرد و مومیایی پیدا نشد و اعلام شد که شاه هنگام خروج از ایران، مومیایی پدر را با خود برده است.»
آقای آتابای با همان صدای زیر و زنگدارشان ادامه دادند:« نه کاملیا خانم. موقعی که ما از ایران خارج میشدیم به اندازهای درگیر بودیم که کسی اصلا یاد این موضوع نبود. در ثانی، مومیایی اصلا در آرامگاه نبود. اگر هم میخواستند ببرند امکان آن وجود نداشت. با آنهمه لایههای بتنی که در اطراف مومیایی ریخته شده بود، درآوردن آن به آسانی ممکن نبود.»
با حیرت بیشتر ادامه دادم، «پس مومیایی کجاست؟ کجا دفن شده؟»
«در شاه عبدالعظیم است. اما در مکانی مخفی که فقط پادشاه فقید، همسر فقید رضا شاه، حاج آقا رفیعی، پدر من و دو نفر معتمد دیگر از مکان دفن دقیق وی باخبر بودند.»
آقای آتابای داستان را اینگونه روایت کردند که هنگام ورود مومیایی رضاه شاه از قاهره در اردیبهشت ماه ۱۳۲۹ و درست از همان مکانی که اینک شاه فقید مانند پدر در آن به امانت گذاشته شده است، حاج رضا رفیعی از دوستان نزدیک و معتمد رضا شاه به دیدار محمدرضا شاه جوان میرود و به وی توصیهای میکند.
به گفته آقای کامبیز آتابای، این دوست قدیمی و صمیمی رضا شاه به محمدرضا شاه میگوید که تاریخ ایران نشان داده که مزار و آرامگاه شاهان پیشین ایران هیچکدام از تعرض در امان نمانده و هیچ مقبره صحیح و سالمی در کشور وجود ندارد. نصحیت کردند که مکان دفن ایشان محرمانه باشد و به صورت صوری مکان دیگری را برای انجام تشریفات در نظر بگیرند. به این ترتیب رضا شاه در مکانی در اطراف مقبره شاه عبدالعظیم به صورت پنهانی و با حضور حاج رضا رفیعی در محوطه بتنریزیشده در چهار سو و روی محفظه به همراه آویزههای سلطنتی قیمتی و شمشیر جواهرنشان نادری به خاک سپرده شد.
در آن روز، هنگامی که از سر میز ناهار برخاسته و خداحافظی کردیم، سر من از دانستن این حقیقت که رضا شاه همچنان در خاک ایران و در مکانی مخفی قرار دارد به دوران افتاده بود.
نصحیت خردمندانه و مآلاندیشانه فردی دلسوز و دنیادیده و مردمشناس، رضا شاه را از گزند خطرات انقلاب ۱۳۵۷ و خوی وحشیگرانه مردی به نام صادق خلخالی محفوظ داشت تا آنکه در بهار سال ۱۳۹۷، پس از برخورد یک بیل مکانیکی با این محوطه، رضا شاه سر از خاک بیرون آورد.
بخشی از این پند و آیندهنگری حاج رضا رفیعی به وقایع تاریخی در ایران باز میگشت. آنجایی که آقامحمدخان قاجار از سر کینه و دشمنی با زندیه، دستور داد بقایای کریمخان زند را در شیراز از گور بیرون بکشند، به تهران منتقل و زیر پلههای عمارت کاخ گلستان دفن کنند تا وی هر روز از روی استخوانهای کریمخان بالا و پایین برود.
تا آنکه در حدود ۱۳۰ سال بعد، در ابتدای شروع حکومت پهلوی، رضا شاه دستور داد پلهها را شکافتند و بقایای استخوانهای کریمخان زند را خارج و به قم منتقل کردند و با احترام در آنجا به خاک سپردند.
در فرهنگ ایرانیان، عبارت «گور به گور شدن» نفرینی است که به معنای جابهجایی جنازه از مکانی به مکان دیگر است با این هدف که، به دلیل ثابت نبودن مکان دفن، باعث سلب آرامش از متوفی شود. نادرشاه افشار نیز از دیگر پادشاهانی بود که استخوانهای وی توسط خاقان «گور به گور» شد و سرنوشت پرآشوبی را گذراند. در دوره آقامحمدخان، محل دفن وی در مشهد، نبش قبر و استخوانها به تهران منتقل شدند. در اواخر دوره قاجاریه این استخوانها دوباره به مشهد بازگردانده شدند و در خاکبرداری و بازسازی اطراف آرامگاه در سال ۱۳۹۷، برای سومین بار در پی بیمبالاتی، جمجمه و استخوانهایی هویدا شد که تشخیص دادند متعلق به نادرشاه است و دوباره آنها را به خاک سپردند.
در دوران جمهوری اسلامی وضع و حال مقبرههای شاهان قاجاری که در ایران دفن شده بودند، سرنوشتی بهتر از بقایای کریمخان زند و نادرشاه افشار در دوره آقامحمدخان نداشتند.
آرامگاه ناصرالدین شاه قاجار، از تاثیرگذارترین چهرههای فرهنگی ایران، در شاه عبدالعظیم نهتنها در دهه ۶۰ تخریب شد که، به گفته کارشناسان میراث فرهنگی، در دهه ۷۰ عوامل جمهوری اسلامی سرداب قبر را باز کردند و استخوانها را از بنا خارج و در چاه ریختند.
بر همین منوال، مقبره فتحعلی شاه در حرم حضرت معصومه در قم نیز از بیحرمتی به مردگان و کینه حاکمان حکومت اسلامی در امان نماند، و آن را اخیرا به دفتر خدمات زائرین یا بهتر است بگوییم آبدارخانه تبدیل کردهاند.
سنگ قبر تاریخی فتحعلی شاه را از داخل حرم خارج و بر اساس کانال تلگرام صدای میراث، جای گچبریهای اصیل آبیرنگ مقبره شاه قاجار را با دیوارههای گچی و سفیدرنگ پوشانده اند.
به غیر از فتحعلی شاه، محمد شاه قاجار نیز در همین صحن و چهار شاه صفوی دیگر نیز در همین حرم به خاک سپرده شدهاند که از وضعیت امروز آرامگاه آنها اطلاعی در دست نیست.
اینک، وضعیت کفن و دفن رهبر پیشین جمهوری اسلامی همچنان در هالهای از ابهام قرار دارد و بخشی از این بیاطلاعی به وضعیت جنگی و امنیتی کشور باز میگردد و بخشی از آن به خشم عمومی پس از سرکوبهای خونین معترضان در دی ماه گذشته و جشن و پایکوبی سراسری پس از انتشار خبر کشته شدن خامنهای. درست است که حکومت توانسته کنترل شرایط را به دست بگیرد، اما وضعیت اضطراری و امنیتی موجود اجازه برگزاری تجمعی برای تشییع را به آنها نمیدهد و به نظر میرسد که افکار عمومی فعلا این موضوع را فراموش کرده است.
اخیرا در شهر واشنگتن دی سی، رانندهای افغان در مسیری که مسافر خودرو وی بودم، بحث موضوعات سیاسی و جاری در ایران را پیش کشید و با قاطیعت گفت که خامنهای زنده است.
گفتم چه دلیلی برای زنده بودن وی دارید. پاسخ داد: «دفن کردن خیلی طول کشیده است و تنها دلیل برای فریب آمریکا و اسرائیل است. آبها که از آسیاب افتاد وی را نشان میدهند و میگویند که زنده است!»
۶۹ سال پس از دفن مومیایی رضا شاه در محفظهای بتنی، وی در اردیبهشت ماه ۱۳۹۷ از دل خاک بیرون آمد. مقامهای جمهوری اسلامی تاکنون رسما حاضر به تایید هویت مومیایی رضا شاه نشدهاند و به همین دلیل پیگیری وضعیت جواهرات دفنشده با او، بهخصوص شمشیر جواهرنشان نادری نیز ناممکن میباشد.
چندی پس از پیدا شدن مومیایی رضا شاه، زندهیاد آتابای با اندوه فراوان از من پرسیدند: «فکر میکنید مقامهای این نظام با این مومیایی چه کردهاند؟»
پاسخ دادم، «میبرند در مکانی ناشناس و آن را کاملا از بین میبرند تا در آینده سر از جایی دیگر درنیاورد. به نظرم دو نفر را میفرستند در سر کوهی که آن را دود دهند که خاکسترش هم بر باد رود.»
ایشان با تاسف و اندوه سرشان را تکان دادند.
جنازه آقامحمدخان قاجار را پس از دفن در قلعه شوشی، نبش قبر کرده و به دستور فتحعلی میرزا به شاه عبدالعظیم منتقل کردند. پس از آن برای بار دوم بقایای جنازه از شهر ری به نجف اشرف منتقل شد که امروز نه نشانی از این قبر در دست است و نه نشانی از سنگ آن.
سعدی نیک گوید: از مکافات عمل غافل مشو/گندم از گندم بروید جو ز جو
