جنگ ۴۰روزه اخیر، تنها به زیرساخت‌های نظامی، صنعتی و اقتصادی ایران آسیب وارد نکرد؛ یکی از مهم‌ترین پیامدهای آن، تشدید آشفتگی در بازار دارو و درمان بود؛ بحرانی که مبتلایان به بیماری‌های خاص و صعب‌العلاج، به‌ویژه مبتلایان به سرطان، بیش از دیگر گروه‌ها هزینه‌های سنگین آن را متحمل شده‌اند.

در حالی که نظام دارویی ایران طی دو سال اخیر نیز به دلیل جهش نرخ ارز، محدودیت‌های ناشی از تحریم، دشواری واردات مواد اولیه و افزایش هزینه‌های تولید با بحران مزمن کمبود دارو مواجه بود، جنگ اخیر و اختلال در زنجیره تامین، این بحران را وارد مرحله‌ای تازه کرد، مرحله‌ای که در آن، مسئله تنها کمبود دارو نیست، بلکه ناتوانی شمار بسیاری از بیماران در تامین همان داروهای محدود موجود است.

گزارش‌های رسمی، روایت بیماران و هشدار پزشکان حاکی از آن است که بسیاری از داروهای حیاتی کمیاب شده‌اند، قیمت برخی اقلام چند برابر افزایش یافته و دسترسی به دارو در استان‌های مختلف کشور با نابرابری گسترده همراه است؛ وضعیتی که کارشناسان آن را زنگ خطری جدی برای آینده درمان بیماران خاص در ایران می‌دانند.

جنگ و تشدید بحران دارویی بیماران خاص

در هفته‌های اخیر، مقام‌های جمهوری اسلامی از آسیب‌دیدگی بخشی از صنعت داروسازی کشور در جریان جنگ خبر داده‌اند. بر اساس اظهارات رسمی، حدود ۳۰ کارخانه و شرکت دارویی در جریان درگیری‌ها خسارت دیده‌اند و برخی خطوط تولید نیز به‌طور موقت از مدار خارج شده‌اند.

این مسئله در کنار اختلال در حمل‌ونقل، دشواری تامین مواد اولیه و کاهش ظرفیت توزیع، بازار دارو را بیش از پیش دچار تنش کرده است. پیامد مستقیم این وضعیت، کمبود گسترده داروهای حیاتی برای مبتلایان به بیماری‌های خاص است، بیمارانی که سلامت و امکان حیات آنان به دسترسی منظم به دارو وابسته است.

در این میان، مبتلایان به سرطان بیش از دیگران تحت فشار قرار دارند. داروهای شیمی‌درمانی، آمپول‌های وارداتی، داروهای هدفمند نسل جدید و برخی اقلام حیاتی برای مبتلایان به سرطان و ام‌اس، به‌سرعت کمیاب شد و همزمان بازار سیاه دارو نیز رونق گرفت.

روز شنبه ۱۹ اردیبهشت، برخی رسانه‌های داخلی درمورد وضعیت مبتلایان به سرطان پس از جنگ نوشتند که بسیاری از خانواده‌ها برای تهیه دارو ناچارند از شهری به شهر دیگر بروند و برخی داروها ظرف مدت کوتاهی چند برابر شده‌اند. در این گزارش‌ها، بیماران از نایاب شدن داروهای وارداتی، سردرگمی در تامین نسخه‌های درمانی و ناتوانی در ادامه روند درمان سخن گفته‌اند.

یکی از بیماران در گفتگو با رسانه‌های داخلی اظهار کرد که دارویی که پیش از جنگ حدود یک میلیون تومان قیمت داشته، اکنون در بازار آزاد با چند برابر قیمت فروخته می‌شود. پزشکان نیز هشدار داده‌اند که هرگونه وقفه در روند درمان سرطان، به بازگشت بیماری، پیشرفت تومور یا کاهش امکان بقا منجر می‌شود.

برخی گزارش‌ها نشان می‌دهد قیمت داروهای سرطان در بعضی اقلام بین ۳۰ تا ۳۰۰ درصد افزایش یافته است. این جهش قیمتی در شرایطی رخ می‌دهد که کاهش منابع ارزی دولت و محدود شدن امکان تخصیص یارانه دارویی، فشار مضاعفی بر بیماران وارد کرده است.

به این ترتیب، بحران دارو از مرحله کمبود عبور کرده و به مرحله ناتوانی مالی بیماران در خرید همان داروهای موجود رسیده است؛ وضعیتی که فعالان حوزه سلامت آن را یکی از شدیدترین بحران‌های درمانی سال‌های اخیر توصیف می‌کنند.

کارشناسان تاکید می‌کنند بحران کنونی تنها محصول جنگ ۴۰‌روزه اخیر نیست. به گفته آنان، جنگ صرفا بحرانی را تشدید کرد که از سال‌ها پیش و همزمان با جهش نرخ ارز، تشدید تحریم‌ها، دشواری انتقال پول و کاهش قدرت خرید مردم آغاز شده بود.

داروهای وارداتی نایاب‌تر شد؛ درمان در مسیر فروپاشی تدریجی

طی دو سال اخیر، حذف تدریجی برخی حمایت‌های ارزی از واردات دارو و افزایش شدید نرخ ارز، بازار داروی ایران را با تکانه‌های شدید و گسترده مواجه کرد. بسیاری از داروهای وارداتی، که پیش‌تر تحت پوشش بیمه و با قیمتی پذیرفتنی در اختیار بیماران قرار می‌گرفت، به‌تدریج کمیاب یا از دسترس بخش بزرگی از جامعه خارج شد.

این مسئله برای مبتلایان به سرطان، بیماری‌های نادر و برخی بیماری‌های خودایمنی اهمیت دوچندان دارد، زیرا بخش مهمی از درمان این بیماران وابسته به داروهای وارداتی و تخصصی است که مشابه داخلی موثری برای آنها وجود ندارد.

پیش‌تر نیز رسانه اعتمادآنلاین در گزارشی درباره کودکان مبتلا به سرطان نوشته بود که برخی داروهای اروپایی که زمانی با قیمت مناسب در اختیار بیماران قرار می‌گرفت، اکنون تنها در بازار آزاد و با قیمت‌هایی تا ده‌ها میلیون تومان پیدا می‌شود. در آن گزارش آمده بود که برخی خانواده‌ها برای ادامه درمان فرزندانشان ناچار به فروش دارایی یا تعطیلی کسب‌وکار خود شده‌اند.

این روند در سال جاری شدت بیشتری گرفته است. بسیاری از داروخانه‌ها اعلام کرده‌اند تنها سهمیه محدودی از داروهای وارداتی دریافت می‌کنند؛ مسئله‌ای که باعث شکل‌گیری صف‌های طولانی، مراجعه مکرر بیماران و سرگردانی خانواده‌ها شده است.

در برخی استان‌ها، بیماران برای یافتن تنها یک قلم داروی خاص مجبورند به تهران یا مراکز استان‌های بزرگ بروند. این مسئله نه‌تنها از کمبود دارو، بلکه از نبود توازن در توزیع دارو در استان‌های مختلف حکایت دارد.

گزارش‌های داخلی نشان می‌دهد تمرکز اصلی توزیع داروهای کمیاب در تهران و چند کلانشهر است و بیماران ساکن استان‌های محروم، دسترسی دشوارتری به دارو دارند. همین موضوع هزینه‌های مضاعفی برای خانواده‌ها ایجاد کرده است؛ از هزینه سفر و اقامت گرفته تا پرداخت مبالغ سنگین برای خرید دارو از بازار آزاد.

در کنار کمبود دارو، افزایش مداوم هزینه درمان نیز فشار مضاعفی بر بیماران وارد کرده است. امروز بسیاری از خانواده‌ها علاوه بر تامین هزینه دارو، باید هزینه آزمایش‌های تخصصی، تصویربرداری، بستری شدن، رفت‌وآمد و مراقبت‌های جانبی را نیز پرداخت کنند؛ هزینه‌هایی که برای بخش بزرگی از جامعه ایران، به‌ویژه در شرایط کنونی، عملا تحمل‌ناپذیر است.

پزشکان و فعالان حوزه سلامت هشدار می‌دهند که پیامد مستقیم این وضعیت، افزایش پدیده «رهاسازی درمان» است؛ یعنی بیمار به دلیل ناتوانی مالی یا نبود دارو، روند درمان را نیمه‌کاره رها می‌کند یا جلسات درمانی خود را به تعویق می‌اندازد.

متخصصان سرطان می‌گویند تاخیر در جلسات شیمی‌درمانی یا قطع مصرف داروهای تخصصی مستقیما بر امکان بقا و موفقیت درمان تاثیر می‌گذارد. به گفته آنان، برخی داروهای نسل جدید سرطان یا اساسا وارد کشور نمی‌شوند یا با قیمت‌هایی عرضه می‌شوند که خارج از توان خرید اکثر بیماران است.

روند صعودی ابتلا به سرطان و هشدار درباره افزایش مرگ‌ومیر

بحران دارو در شرایطی تشدید شده که آمار ابتلا به سرطان در ایران طی یک دهه گذشته روندی صعودی داشته است. کارشناسان حوزه سلامت بارها هشدار داده‌اند که افزایش سن جمعیت، تغییر سبک زندگی، آلودگی هوا، تغذیه ناسالم و عوامل محیطی، شمار مبتلایان به سرطان را افزایش داده و فشار سنگینی بر نظام درمانی وارد کرده است.

بر اساس آمارهای رسمی منتشرشده در رسانه‌های داخلی، سالانه بیش از ۱۳۵ هزار مورد جدید سرطان در ایران ثبت می‌شود و پیش‌بینی می‌شود این رقم تا سال ۱۴۲۰ بیش از دو برابر افزایش یابد.

روزنامه ایران در سال ۱۴۰۳ گزارش داده بود که سرطان پس از بیماری‌های قلبی و عروقی، دومین علت مرگ‌ومیر در کشور است و سالانه حدود ۸۰ هزار نفر بر اثر این بیماری جانشان را از دست می‌دهند. این در حالی است که آمار مرگ‌ومیر ناشی از سرطان در سال ۱۴۰۱ حدود ۵۰ هزار نفر اعلام شده بود؛ آماری که نشان‌دهنده رشد قابل‌توجه مرگ‌های مرتبط با سرطان در فاصله‌ای کوتاه است.

کارشناسان هشدار می‌دهند ادامه بحران دارو نرخ مرگ‌ومیر ناشی از سرطان را فراتر از این پیش‌بینی‌ها خواهد برد، زیرا بسیاری از بیماران برای ادامه حیات به داروهای تخصصی وابسته‌اند و هرگونه اختلال در روند درمان بیماری را وارد مراحل پیشرفته‌تر می‌کند.

برخی متخصصان سرطان در ماه‌های اخیر درمورد کاهش دسترسی بیماران به داروهای جدید و موثر هشدار داده‌اند. به گفته آنان، شکاف درمانی در ایران در حال عمیق‌تر شدن است، به‌گونه‌ای که تنها شماری از بیماران که شرایط اقتصادی مناسبی دارند امکان دسترسی به درمان موثر را خواهند داشت و گروهی دیگر عملا از چرخه درمان حذف می‌شوند.

فعالان حوزه سلامت می‌گویند اگر برای بحران دارو، تامین ارز، بازسازی زنجیره تولید و توزیع و حمایت از بیماران خاص راهکاری فوری اندیشیده نشود، ایران در سال‌های آینده با موج افزایش مرگ‌ومیر مبتلایان به بیماری‌های خاص و گسترش نابرابری درمانی روبه‌رو خواهد شد؛ وضعیتی که تبعات آن محدود به حوزه سلامت نخواهد ماند و به بحرانی اجتماعی و انسانی بدل خواهد شد.