طی سال‌های اخیر، گسترش شرط‌‌بندی و قمار به یکی از پدیده‌های قابل توجه در ایران بدل شده است، پدیده‌ای که در تقاطع بحران‌های اقتصادی، تحولات فناوری و نبود نظارت جدی شکل گرفته و اکنون یکی از نگرانی‌های جدی در حوزه مسائل اجتماعی است. با آنکه براساس قوانین جمهوری اسلامی هرگونه فعالیت در حوزه قمار و شرط‌بندی جرم محسوب می‌شود، بررسی‌ها نشان می‌دهد سایت‌ها شرط‌بندی نه‌تنها به فعالیتشان ادامه می‌دهند، که در مواردی توانسته‌اند با بهره‌گیری از ابزارهای مالی و اینترنت ملی، با حمایت‌های پنهان و آشکار، دسترسی کاربران را نیز تسهیل کنند.

گزارش‌های رسمی حاکی از آن است که طی سال‌های گذشته تعداد برنامه‌های شرط‌بندی در اشکال مختلف و به‌طور قابل توجهی افزایش یافته است. پلیس فتا از شناسایی هزاران حساب کاربری مرتبط با شرط‌بندی خبر داده و اعلام کرده است که تنها در یک سال بیش از پنج‌هزار حساب در این حوزه شناسایی شده‌اند. پیش‌تر نیز در نیمه نخست سال ۱۳۹۹، بیش از سه هزار و ۵۰۰ زمینه فعال در این خصوص شناسایی شد. با این حال، شرایط رشد این فعالیت در پنج سال گذشته نه‌تنها متوقف نشده، که به‌گفته برخی ناظران، ابعاد گسترده‌تری نیز پیدا کرده است.

در همین حال، برخی گزارش‌های رسانه‌های داخلی نشان می‌دهد که بسترهای مجازی قمار به‌رغم اقدامات محدودکننده، همچنان از خلاهای موجود در نظام بانکی و نظارتی بهره می‌برند. استفاده از روش‌هایی مانند کارت‌به‌کارت، درگاه‌های واسط و حساب‌های اجاره‌ای، ازجمله ابزارهایی است که به تداوم فعالیت این شبکه‌ها کمک می‌کند، مسئله‌ای که کارآمدی سیاست‌های مقابله‌ای را با چالش مواجه کرده است.

افزایش گرایش کاربران به این حوزه در سایه فشارهای اقتصادی

کارشناسان اجتماعی و اقتصادی، افزایش اقبال به شرط‌بندی را نتیجه مجموعه‌ای از عوامل درهم‌تنیده می‌دانند. یکی از مهم‌ترین این عوامل، شرایط اقتصادی حاکم بر جامعه است. تورم مزمن، کاهش قدرت خرید، افزایش نرخ بیکاری و محدود شدن فرصت‌های شغلی، بسیاری از افراد را در موقعیتی قرار داده که درپی راه‌های سریع برای کسب درآمد باشند.

در چنین شرایطی، شرط‌بندی با بهره‌گیری از تبلیغات گسترده، تصویری اغراق‌آمیز از «کسب درآمد سریع» ارائه می‌دهد. این تصویرسازی، به‌ویژه برای جوانانی که با محدودیت‌های اقتصادی مواجه‌اند، جذابیت بالایی دارد. نمایش سبک زندگی لوکس گردانندگان شرط‌بندی یا برندگان ادعایی، نوعی «توهم موفقیت سریع» را در ذهن مخاطبان ایجاد می‌کند.

تحلیلگران همچنین به نقش تحولات اخیر، از جمله کاهش ارزش پول ملی و اختلال‌های گسترده در زیرساخت‌های اقتصادی و تشدید بیکاری، اشاره می‌کنند. این عوامل، به‌ویژه در یک سال گذشته، بخشی از کسب‌وکارهای خرد و خانگی را با اختلال مواجه کرده و درنتیجه، زمینه برای گرایش کاربران به این حوزه فراهم شده است.

از سوی دیگر، نبود بسترهای قانونی و در دسترس برای فعالیت‌های اقتصادی دیجیتال نیز از دیگر عوامل موثر تلقی می‌شود. برخی کارشناسان معتقدند با توسعه زیرساخت‌های قانونی برای کسب‌وکارهای آنلاین، بخشی از این گرایش مهار خواهد شد. با این حال، در شرایط فعلی، شبکه‌های مختلف ارتباطی با ایفای نقش واسطه تبلیغاتی، دسترسی به شرط‌بندی و قمار را تسهیل کرده‌اند. تبلیغات با استفاده از چهره‌های شناخته‌شده نیز بر دامنه نفوذ این پدیده افزوده است.

از «انفجار» تا پوکر؛ بازتولید شکل‌های مختلف قمار

تنوع بازی‌ها یکی از عوامل اصلی جذب کاربران به انواع قمار محسوب می‌شود. درمیان این بازی‌ها، برخی مانند بازی «انفجار»، به دلیل ساختار سریع و ضرایب متغیر، از محبوبیت بالایی برخوردارند. این بازی با وعده کسب سود در مدت‌زمان کوتاه، کاربران را به مشارکت مکرر ترغیب می‌کند، درحالی‌که به‌گفته کارشناسان، بیشترین میزان زیان نیز در همین بازی‌ها رخ می‌دهد.

بررسی‌های میدانی نشان می‌دهد که برخی شهروندان، حتی پس از باخت‌های متوالی، همچنان به شرط‌بندی ادامه می‌دهند و در مواردی مبالغی چند ده میلیون تومانی را در هر دور بازی از دست می‌دهند. این رفتار، از منظر جامعه‌شناختی، با پدیده‌هایی چون «امید به جبران زیان» و «وابستگی رفتاری» تحلیل می‌شود.

در کنار برنامه‌های جدید، شرط‌بندی بر نتایج مسابقات ورزشی، به‌ویژه فوتبال، سابقه‌ای طولانی در ایران دارد. این نوع شرط‌بندی در قالب‌هایی مانند برگه‌های «توتو» در برخی مناطق کشور، به‌ویژه در استان‌های شمالی، سال‌ها رواج داشت. گزارش‌ها حاکی از آن است که حتی در سال‌های اخیر نیز توزیع گسترده این برگه‌ها کماکان ادامه داشته و کشفیات متعددی در این زمینه صورت گرفته است، از جمله کشف بیش از ۴۲ هزار برگه توتو در رشت در سال ۱۴۰۴ طی یکی از عملیات‌های پلیس.

این الگوها در قالب آنلاین نیز بسیار مقبول است. در سال‌های اخیر، کازینوهای آنلاین و بازی‌هایی مانند پوکر نیز به این فضا پیوسته‌اند. گزارش‌ها نشان می‌دهد که مبالغ ورودی به تورنمنت‌های قمار بین ۲۰ تا ۵۰ میلیون تومان تعیین می‌شود؛ رقمی که نشان‌دهنده سطح بالای گردش مالی در این حوزه است.

در عین حال، برخی گزارش‌ها به طرح اتهام‌هایی علیه برخی ورزشکاران و داوران در خصوص ارتباط با شبکه‌های شرط‌بندی اشاره کرده‌اند؛ و این موضوع، نگرانی‌ها درباره تاثیر این پدیده بر سلامت رقابت‌های ورزشی را افزایش داده است.

این درحالی است که با توجه به غیرقانونی بودن این فعالیت‌ها، کاربران درصورت بروز تخلف امکان پیگیری حقوقی ندارند. برخی متخصصان حوزه جرایم مالی هشدار می‌دهند که در بسیاری از موارد احتمال دستکاری در نتایج بازی‌ها وجود دارد، مسئله‌ای که امکان برد کاربران را به‌طور برنامه‌ریزی‌شده کاهش می‌دهد.

برخوردهای انتظامی و گردش مالی پنهان

نیروی انتظامی و پلیس فتا در سال‌های اخیر بارها از شناسایی شبکه‌های شرط‌بندی خبر داده‌اند. در یکی از این موارد، گزارش شده است که ۱۰ باند و ۱۶۴ نفر از گردانندگان در یک مقطع زمانی مشخص بازداشت شده‌اند. همچنین در پرونده‌‌های دیگر، سرشبکه برخی باندهای بزرگ شرط‌بندی ایرانی در خارج از کشور، از جمله در ترکیه، دستگیر شده‌اند.

در سطح استانی نیز نمونه‌هایی از کشف شبکه‌های گسترده گزارش شده است. برای مثال، پلیس استان مازندران در سال ۱۴۰۲ اعلام کرد که یک باند شرط‌بندی با گردش مالی ۱۰۰ میلیارد تومانی را شناسایی و متلاشی کرده است. با این حال، کارشناسان تاکید می‌کنند که این ارقام تنها بخشی از واقعیت اقتصاد زیرزمینی مرتبط با قمار آنلاین را نشان می‌دهد.

برخی برآوردها، هرچند غیررسمی، حاکی از آن است که گردش مالی روزانه برخی از این شبکه‌ها به میلیاردها تومان می‌رسد. در چنین شرایطی، نبود آمار شفاف و دقیق، تحلیل ابعاد واقعی این پدیده را دشوار کرده است و بارها تاکید شده دستگاه‌های انتظامی و امنیتی خود شریک شبکه‌های بزرگ قمار در ایران به شمار می‌روند.

کارشناسان حوزه جرایم مالی نیز معتقدند که ساختار این شرط‌بندی‌ها به‌گونه‌ای طراحی شده است که در بلندمدت کاربران بازنده باشند. استفاده از روش‌هایی مانند دستکاری ضرایب، تاخیر در پرداخت، یا اعمال شروط پیچیده برای برداشت وجه، ازجمله ابزارهایی است که، به گفته این کارشناسان، امکان سود پایدار برای کاربران را از بین می‌برد.

در واقع، سود اصلی این شبکه‌ها از مجموع باخت کاربران و کارمزدهای مرتبط با تراکنش‌های مالی تامین می‌شود. به همین دلیل، بسیاری از کاربران پس از مدتی فعالیت، با زیان‌های قابل توجهی مواجه می‌شوند، زیان‌هایی که در برخی موارد به بحران‌های مالی و حتی مشکلات روانی منجر می‌شود.

در مجموع، گسترش شرط‌بندی در ایران را می‌توان نتیجه همزمان فشارهای اقتصادی، ضعف در زیرساخت‌های قانونی و نظارتی و تاثیرگذاری فقر دانست. به‌رغم جرم‌انگاری این فعالیت‌ها و اقدامات انتظامی در مقابله با آن، چالش‌ها همچنان پابرجاست. در این میان، افزایش آگاهی عمومی درباره ماهیت این سایت‌ها و پیامدهای مالی و روانی آنها، یکی از راهکارهای کلیدی برای مهار این روند تلقی می‌شود، چراکه تجربه‌های موجود نشان می‌دهد این مسیر، در اغلب موارد، به از دست رفتن سرمایه افراد ختم می‌شود، نه تحقق وعده‌های مطرح‌شده.