تشدید درگیریها میان حکومت ایران و ایالات متحده به بحران چندوجهی تبدیل شده و گذرگاههای راهبردی در دریاها را به میدان اصلی نبرد برای دولتها و حتی گروههای شبهنظامی بدل کرده است. در حالی که توجه جهان بر نوسانهای بازار جهانی نفت متمرکز است، این نکته را نباید از نظر دور داشت که هرگونه اختلال در تنگه بابالمندب میتواند با قطع شریانهای حیاتی تامین غذا و تجارت، کشورهای شاخ آفریقا را به آستانه یک بحران انسانی بکشاند.
حملات اخیر آمریکا و اسرائیل به ایران تحت تاثیر ائتلافهای منطقهای، بازیگران نیابتی و جغرافیای راهبردی به یک منازعه پیچیده و چندلایه تبدیل شده است؛ آنچه جنگ را به فراتر از میدان نبرد گسترش داده و به بحرانی چندبعدی بدل کرده است که امنیت و ثبات اقتصادی را بسیار فراتر از ایران تحت تأثیر قرار میدهد.
با آغاز جنگ اخیر، نگرانی درباره امنیت دریایی در خلیج فارس، بهویژه در تنگه هرمز که بخش قابلتوجهی نفت موردنیاز جهان باید از آن عبور کند، بالا گرفت و ترس از بسته شدن یا اختلال در عملکرد در این گلوگاه، به افزایش نوسانها در بازارهای جهانی انرژی و نگرانیهای تازه درباره شوک احتمالی قیمت نفت انجامید.
یکی از عوامل تعیینکننده در تشدید این تنشها، نقش فزاینده بازیگران غیردولتی یا گروههای شبهنظامی همسو با جمهوری اسلامی است. بهویژه حوثیها در یمن که موفق شدند با حملات موشکی و پهپادی به کشتیهای تجاری عبوری از تنگه بابالمندب در جنوب دریای سرخ، در حمایت از تقابل تهران با واشنگتن و متحدانش، جبهه جدیدی باز کنند یکی از گذرگاههای حیاتی برای تجارت جهانی را تهدید میکند.
قیمت نفت (برنت) در ماه مارس به ۱۱۹ دلار در هر بشکه رسید که بالاترین سطح از زمان حمله روسیه به اوکراین در فوریه ۲۰۲۲ بود. اختلال همزمان در هر دو تنگه میتواند یک «فشار مضاعف» بیسابقه ایجاد کند که ممکن است به ایجاد شوک در قیمت انرژی، مشابه یا حتی شدیدتر از بحرانهای نفتی گذشته، منجر شود. چنانچه تحلیلگران هشدار میدهند که در صورت اختلال جدی و طولانی در هر دو تنگه، قیمت نفت ممکن است از ۱۵۰ دلار در هر بشکه فراتر رود که بالاتر از رکورد ۱۴۵.۲۹ دلاری بهای نفت در ژوییه ۲۰۰۸ است.
تنگه بابالمندب
تنگه بابالمندب در ورودی جنوبی دریای سرخ واقع شده است و یمن در جنوب شبهجزیره عربستان را از جیبوتی و اریتره در شاخ آفریقا جدا میکند. این گذرگاه حیاتی در واقع دریای سرخ را به خلیج عدن و در نتیجه به اقیانوس هند متصل میکند که آن را به مسیری کلیدی برای تجارت جهانی در ادامه کانال سوئز تبدیل میکند.
اهمیت این تنگه را از حجم عظیم ترافیک عبوری از آن میتوان دریافت. بر اساس دادههای سازمان اطلاعات انرژی آمریکا، جریان روزانه نفت از بابالمندب بین سالهای ۲۰۲۰ تا ۲۰۲۳ بهطور مستمر افزایش یافت و به حدود ۹.۳ میلیون بشکه در روز رسید. افزون بر این، نزدیک به ۱۲ درصد از حجم تجارت جهانی از مسیر دریای سرخ عبور میکند؛ آنچه این مسیر را نهتنها برای انرژی بلکه برای حملونقل کانتینری، تامین غذا و کالاهای تولیدی نیز حیاتی میکند.
بررسی سوابق تاریخی نشان میدهد که اختلال در این منطقه پیامدهایی فوری و در سطح جهانی داشته است. در دورههای ناامنی پیشین، از جمله حملات حوثیها در اواخر سال ۲۰۲۳، ترافیک دریایی در این مسیر بهشدت کاهش یافت و شرکتهای کشتیرانی مسیر کشتیها را به دماغه امید نیک در جنوب آفریقای جنوبی تغییر دادند. این مسیر جایگزین زمان حمل بار بین آسیا و اروپا را تا ۲۰ روز افزایش داد، هزینه سوخت و انتشار کربن را بالا برد و باعث تاخیر و اختلال در زنجیرههای تامین شد. جریان نفت از این تنگه هم از حدود ۹ میلیون بشکه در روز در سال ۲۰۲۳ به حدود چهار میلیون بشکه در روز در سال ۲۰۲۴ کاهش یافت که در افزایش قیمت نفت موثر بود.
با توجه به نزدیکی جغرافیایی این تنگه به شاخ آفریقا و نقش آن بهعنوان دروازه اصلی واردات و تجارت دریایی، اختلال در عملکرد این تنگه میتواند کشورهای شاخ آفریقا را در معرض فشار اقتصادی بیشتر و ناامنی غذایی قرار میدهد؛ کشورهایی پیشتر نیز با بحرانهای ناشی از جنگ داخلی و تغییرات اقلیمی مواجه بودهاند.
Read More
This section contains relevant reference points, placed in (Inner related node field)
وبسایت ارت (earth.org) تاکید میکند عمیقترین و فوریترین پیامدهای منطقهای این جنگ احتمالا در کشورهای شاخ آفریقا از جمله سومالی، جیبوتی، اریتره و سودان احساس خواهد شد که مستقیم در امتداد این کریدور دریایی قرار دارند و این نزدیکی جغرافیایی آنها را نهتنها در برابر گسترش ناامنی، بلکه در برابر اختلالات اقتصادی نیز بهشدت آسیبپذیر میکند.
اختلال در حملونقل دریایی به معنای افزایش زمان تحویل و هزینههای حمل است که میتواند به افزایش قیمت مواد غذایی و کمبود عرضه منجر شود. کشورهای شرق آفریقا بهویژه در برابر ناامنی غذایی بسیار آسیبپذیرند، زیرا بهشدت به واردات، بهویژه گندم از اروپا و منطقه دریای سیاه، وابستهاند. طبق گزارش برنامه جهانی غذا، گندم حدود ۶۷ درصد غلات مصرفی در جیبوتی و ۳۸ درصد در سودان و نزدیک به ۲۴ درصد در اتیوپی، کنیا و سومالی است.
در جریان اختلالات کشتیرانی دریای سرخ در سالهای ۲۰۲۳ تا ۲۰۲۴، قیمت مواد غذایی در شرق آفریقا بهشدت افزایش یافت. طبق گزارش سازمان ملل، متوسط نرخ تورم قیمت غذا در برخی مناطق شرق آفریقا در مه ۲۰۲۳ به ۳۰ درصد رسید که نشاندهنده فشار شدید قیمتی بر کالاهای اساسی مانند غلات بود. در منطقهای که پیشتر نیز با شوکهای اقلیمی از جمله خشکسالیهای مکرر و کمبود طولانیمدت غذا مواجه است، چنین افزایش قیمتی میتواند میلیونها نفر دیگر را به سوی بحران انسانی شدید سوق دهد.
کشور جیبوتی نمادی از آسیبپذیری ساختاری این منطقه است. این کشور میزبان یکی از پرترددترین بندرهای آفریقا است و شریک تجاری حیاتی برای اتیوپی محصور در خشکی محسوب میشود، به طوری که بیش از ۹۰ درصد تجارت اتیوپی از طریق بندرهای جیبوتی انجام میشود. هرگونه کاهش پایدار در ترافیک دریایی ناشی از تشدید تنش در بابالمندب، نهتنها اقتصاد وابسته به واردات جیبوتی را تحت فشار قرار میدهد، بلکه انتقال غذا و کالا برای بیش از ۱۲۰ میلیون نفر در اتیوپی را نیز به خطر میاندازد.
سومالی هم بهشدت به واردات گندم، سوخت و کالاهای اساسی از طریق کانال سوئز و مسیر بابالمندب وابسته است. هرگونه تاخیر یا افزایش هزینههای حمل و بیمه احتمالا به افزایش قیمت مواد غذایی و تشدید ناامنی غذایی در این کشور منجر خواهد شد. طبق آخرین گزارشها، حدود ۶.۵ میلیون نفر در سومالیــ نزدیک به یکسوم جمعیتــ با ناامنی غذایی شدید مواجهاند و حدود دو میلیون نفر در وضعیت گرسنگی حاد قرار دارند.
در سودان نیز جنگ داخلی و خشونت طولانیمدت اقتصاد را بهشدت تضعیف کرده و میلیونها نفر را به فقر و گرسنگی کشانده است. طبق گزارش برنامه جهانی غذا، حدود ۲۱.۲ میلیون نفرــ معادل ۴۱ درصد جمعیت سودانــ در سال ۲۰۲۵ با ناامنی غذایی حاد مواجه بودند. سازمان ملل پیشبینی میکند که در سال ۲۰۲۶ حدود ۳۳.۷ میلیون نفرــ نزدیک به دوسوم جمعیت سودانــ به کمکهای بشردوستانه نیاز داشته باشند.
در حالی که در جریان جنگ اخیر توجه جهان به تنگه هرمز جلب شده بود، آثار این درگیری بهتدریج به سمت دریای سرخ نیز گسترش یافته و تنگه بابالمندب را هم بهعنوان یک گلوگاه دریایی ثانویه اما حیاتی، در کانون توجه راهبردی قرار داده است. آتشبس موقت دوهفتهای میان ایران و آمریکا میتواند با کاهش آتش درگیریها، فرصت کوتاهی برای عبور امنتر از بابالمندب فراهم کند، با این حال آسیبپذیریهای ساختاری کشورهای شاخ آفریقا مانند وابستگی به واردات کالاهای اساسی، جنگهای داخلی جاری و روند روبهافزایش نظامیگری در این کشورها به این معنا است که سطح تهدیدهای اقتصادی، امنیت غذایی و امنیتی همچنان بالا باقی میمانند.
