در جریان حملات هوایی اسرائیل و آمریکا به مواضع جمهوری اسلامی در ایران، برخی آثار تاریخی و فرهنگی که در مجاورت این مکانها قرار داشتند، نیز تحت تاثیر قرار گرفته و آسیب دیدهاند که از جمله آنها میتوان به عمارت شمسالعماره و بادگیر در کاخ گلستان واقع در میدان ارگ تهران اشاره کرد که به گفته منیر خلقی، رئیس کمیته ملی موزههای ایران (ایکوم)، شکافهای عمیقی در بدنه آنها اسجاد شده است.
رئیس کمیته ملی موزههای ایران همچنین خبر داد که گزارشی شامل فهرستی دهگانه از خسارات ساختاری کاخ گلستان تهیه و به مراجع بینالمللی ارسال شده است. این گزارش بهطور مشخص به ایجاد شکافهای عمیق در سازه شمسالعماره و عمارت بادگیر، تخریب گسترده گرهچینیها تا سقف ۹۰ درصد و آسیب به تجهیزات تاریخی موزهای اشاره دارد.
این مقام میراث فرهنگی با اشاره به فعالسازی همزمان سازوکارهای حقوقی، فنی و دیپلماتیک برای صیانت از آثار تاریخی ایران در برابر آسیبهای جنگ، گفت که با دبیرکل کمیسیون ملی یونسکو، ریاست ایکوم جهانی و شورای منطقهای ایکوم در آسیا و اقیانوسیه «مکاتبه اضطراری» انجام و برای سایتهای میراثی ایران وضعیت قرمز اعلام شده است.
Read More
This section contains relevant reference points, placed in (Inner related node field)
به گزارش سایت صدای میراث، خلقی با تاکید بر استناد این مکاتبات به اسناد حقوقی بینالمللی، افزود: «در این نامه، با اتکا به کنوانسیون ۱۹۵۴ لاهه و جایگاه ایران بهعنوان یکی از کانونهای بنیادین تمدن بشری، از نهادهای بینالمللی خواستهایم تا با بهرهگیری از ظرفیتهای حقوقی و دیپلماتیک خود، مانع از تداوم تهدیدها علیه میراث فرهنگی ایران شوند.»
پیشتر در دوم فروردینماه نیز وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی از وارد شدن خسارت به ۱۱۴ بنای فرهنگی و تاریخی ملی و جهانی و همچنین واحدهای دارای ارزش تاریخی در ۱۶ استان ایران در جریان جنگ خبر داده بود.
بر اساس این گزارش، در میان این آثار، ۴۸ موزه و شش بافت تاریخی شهری نیز دیده میشود. استان تهران با ۶۰ مورد، بیشترین میزان خسارت را داشته و پس از آن اصفهان با ۲۰ مورد و کردستان با ۱۲ مورد قرار گرفته است.
استانهای لرستان، کرمانشاه، بوشهر، قم، البرز، آذربایجان شرقی و غربی، مازندران، سیستان و بلوچستان، گیلان، ایلام، خوزستان و فارس نیز از مناطقیاند که آثار تاریخی آنها آسیب دیده است. از جمله مکانهای آسیبدیده میتوان به کاخ چهلستون و مسجد جامع اصفهان، محوطههای پیشاتاریخی دره خرمآباد و کاخهای سعدآباد، مرمر و گلستان در تهران اشاره کرد.
از این میان، بخشهایی از کاخ گلستان در حمله مشترک آمریکا و اسرائیل در شامگاه دهم اسفندماه ۱۴۰۴ به میدان ارگ در خیابان ۱۵ خرداد تهران آسیب دید. تصاویر منتشرشده نشان میداد که سقفهای آینهکاریشده، پنجرهها و طاقنماهای این کاخ فروریختهاند.
پس از آن، سازمان یونسکو با انتشار بیانیهای ضمن ابراز نگرانی از تخریب آثار تاریخی اعلام کرد که مختصات جغرافیایی آثار ثبتشده در فهرست میراث جهانی و همچنین مکانهای دارای اهمیت ملی را در اختیار طرفهای درگیر قرار داده است تا از آسیب دیدن آنها در جریان درگیریها جلوگیری شود.
این مجموعه که پیشینه آن به بیش از چهار قرن میرسد، همچنان یکی از برجستهترین نمادهای تاریخ و فرهنگ ایران است و به دلیل وقایع سیاسی و اجتماعی مهمی که در آن رخ داده است، سندی باارزش از تاریخ معاصر ایران شناخته میشود.
وقایع تاریخی مهم کاخ گلستان
بر اساس اسناد تاریخی مهمترین دوره تاریخی این کاخ مربوط به زمان حکومت آغامحمدخان قاجار است که پس از شکست دادن لطفعلی خان زند، در تهران تاجگذاری کرد.
در میان شاهان قاجار، ناصرالدین شاه قاجار نیز در کاخ گلستان تاجگذاری کرد و آنجا اقامت داشت. شکل ظاهری و معماری کاخ گلستان در دوران ناصرالدین شاه و در پی سفرهای متعدد او به اروپا تحت تاثیر الگوهای اروپایی تغییر کرد.
در دوران مظفرالدینشاه، محمدعلیشاه و احمدشاه قاجار، کاخ گلستان تغییرات عمدهای به خود ندید، با این حال کاخ در این مقطع هم، به دلیل ارتباط آن با رخدادهای تاریخی مهم مانند صدور فرمان مشروطه و تاثیر آن بر سیاست ایران اهمیت ویژهای دارد، زیرا پس از آنکه در مرداد ۱۲۸۵ خورشیدی، فرمان برپایی مشروطیت به امضای مظفرالدینشاه رسید، در چهاردهم مهر همان سال، نخستین جلسه مجلس شورای ملی در کاخ گلستان و با حضور شاه قاجار برگزار شد.
کاخ گلستان در دوران پهلوی نیز یکی از کانونهای مهم سیاسی در ایران بود و محمدرضاشاه پهلوی در همین کاخ تاجگذاری کرد. در معماری داخلی کاخ نیز در این دوره تغییرات عمدهای داده شد.
شمسالمعاره، نماد تهران
کاخ گلستان نمونهای از تلفیق معماری ایرانی و سبکهای اروپایی به شمار میرود. تالارهای مرمر، الماس و آینه این مجموعه تاریخی که هرکدام معماری، تزیینات و گنجینههای هنری گوناگون و خاص دارند، نماینده هنر و فرهنگ ایران معاصر ایراناند. عمارت شمسالعماره که اکنون شکافی عمیق برداشته هم یادگاری بهجامانده از دوران ناصرالدین شاه قاجار و نخستین نماد بلندمرتبهسازی در تهران است.
بر مبنای اسناد تاریخی، ناصرالدین شاه پس از بازگشت از اروپا و به منظور تماشای شهر از بالا دستور ساخت شمسالمعاره را داد. این بنا که میان سالهای ۱۲۸۲ تا ۱۲۸۴ هجری قمری بر اساس طرحی از دوستعلیخان معیرالممالک و با هنر دست استاد علیمحمد کاشی بنا شد، تلفیقی جسورانه از سنتهای اصیل ایرانی و الگوهای معماری اروپایی است.
شمسالعماره با پنج طبقه و حدود ۳۵ متر ارتفاع، اولین سازه ایرانی محسوب میشود که در بنای آن از فلز (چدن) برای مهار ستونها و طبقات استفاده شده است.
ساختار منحصربهفرد این عمارت با دو برج قرینه در بالاترین نقطه، شکوهی دوچندان به آن بخشیده است. نمای بیرونی ساختمان با کاشیکاریهای هفترنگ منقوش به تصاویر شکارگاه، طبیعت و نقوش اسلیمی پوشانده شده و فضای داخلی آن، موزهای زنده از هنرهای قاجاری است؛ از تالار اصلی طبقه اول با آینهکاریهای متکثر و هندسی گرفته تا اتاقهای فوقانی با ارسیهای چوبی و شیشههای رنگی که در تقابل با نور خورشید، فضایی شاعرانه خلق میکنند.
یکی از شناسنامههای هویتی این بنا، ساعت اهدایی ملکه ویکتوریا است که میان دو برج قرار گرفته و طنین زنگ آن در روزگاری دور نبض زمان در تهران قدیم بود.
برخلاف بسیاری از بناهای کاخ گلستان که رو به دربار دارند، نمای اصلی شمسالعماره به سمت خیابان ناصرخسرو است. این عمارت نهتنها یک شاهکار معماری، بلکه روایتگر تحول ذائقه ایرانی در آستانه ورود به عصر مدرن به شمار میرود.
آسیبهای کاخ گلستان
کاخ گلستان که شمسالعماره بخشی از آن به شمار میرود، تیرماه ۱۳۹۲ در فهرست میراث جهانی یونسکو به ثبت رسید. بر اساس ضوابط یونسکو، این مجموعه باید تحت حفاظت، نگهداری و پایش مستمر و موثر قرار میگرفت. با این حال، نه پیش از ثبت جهانی و نه پس از آن، حفاظت کارآمدی از این بنای منحصربهفرد صورت نگرفت، بهگونهای که بارها از تخریب، سرقت و تهدید بخشهایی از این کاخ گزارشهایی در رسانهها منتشر شد.
یکی از مهمترین این رخدادها، سرقت تابلو چهره مظفرالدینشاه، اثر کمالالملک، بود که بنا بر برخی روایتها، اواخر دهه ۱۳۷۰ از ایران خارج شد و سر از لندن درآورد.
به گفته برخی کارکنان کاخ گلستان، این تابلو تا سال ۱۳۷۸ در تالار برلیان نصب بود، اما پس از برداشته شدن، در فروردین ۱۳۷۹ در فهرست حراج کریستیز قرار گرفت و در نهایت به مبلغ ۴۴ هزار و ۶۵۰ پوند به فروش رسید. در شهریور ۱۴۰۱ نیز خبر پاره شدن یکی دیگر از تابلوهای کمالالملک در این کاخ بازتاب گستردهای در رسانهها داشت.
سپس در خرداد ۱۴۰۳، منبعی ناشناس هزاران قطعه از عکسهای قاجاری آلبومخانه کاخ گلستان را در فضای مجازی منتشر کرد. این تصاویر شامل حدود سه هزار و ۲۰۰ قطعه عکس در قالب ۷۶ پوشه بودند که هر کدام به یکی از آلبومهای موجود در کاخ تعلق داشتند. کاخ گلستان سالها دسترسی عموم به این گنجینه را محدود کرده بود، اما انتشار آنلاین این تصاویر نشان داد که تعداد قابلتوجهی از آن تصاویر به دلیل سانسور، چسباندن کاغذ روی آنها و نگهداری نامناسب، در معرض آسیب و نابودی قرار دارند.
در اسفندماه همان سال، تصاویری از مرمت کاشیهای عمارت شمسالعماره کاخ گلستان منتشر شد که بسیاری را شگفتزده کرد. چرا که نسخه مرمتشده کاشیها که تصویری از سرباز نوازنده بود، با اثر اصلی تفاوتی فاحش داشت و حتی دستمایه طنزهای انتقادی قرار گرفت.
در بازخوانی آخرین خبرهای مربوط به کاخ گلستان به مردادماه ۱۴۰۴ میرسیم که چنارهای چند دهساله، بنجامینها و شمشادهای این مجموعه بهدلیل آبیاری ناکافی، در آستانه نابودی قرار گرفته بودند.
در آبان نیز سایه تهدید پروژه «مروی سنتر» بر سر کاخ گلستان و تخریب گاراژ تاریخی شمسالعماره خبرساز شد. کارشناسان تاکید کردند که پروژه مرویسنتر با چهار طبقه زیرزمین و سازهای به ارتفاع حدود هشت متر، هم حریم کاخ گلستان را نقض میکند و هم خطر فروریزش یا آسیبهای سازهای در بخشهایی از این مجموعه تاریخی را در پی دارد.
در همین زمینه، وحید شهاب، کنشگر میراث فرهنگی، هشدار داد: «کاخ گلستان در مرکز تاریخی تهران و بر بستری از لایههای آبرفتی نرم و قنوات قدیمی قرار دارد. هرگونه تغییر در فشار جانبی خاک یا مسیر آبهای زیرزمینی میتواند به نشست زمین و ایجاد ترک در دیوارهای تاریخی منجر شود.»
حریم این اثر پیش از این نیز بارها به بهانههایی چون توسعه شهری، تجاریسازی یا نوسازی هدف تعرض قرار گرفته بود، اما با وجود هشدارها و مخالفتهای مکرر کارشناسان، در بسیاری از موارد پروژههای تجاری بر ضوابط میراثی غلبه کردهاند؛ زیرگذر ۱۵ خرداد و ساخت پاساژ دلگشا از جمله پروژههایی بودند که بهرغم انتقادهای گسترده متخصصان حوزه میراث فرهنگی احداث شدند.
حفاظت از آثار تاریخی و فرهنگی در زمان جنگ، بر اساس کنوانسیونهای بینالمللی از جمله کنوانسیون ۱۹۵۴ لاهه، یک تعهد حقوقی الزامآور برای دولتها به شمار میرود و هرگونه آسیب به این میراث، نقض اصول شناختهشده حقوق بینالملل است.
