در حالی که جنگ میان ایالات متحده و اسرائیل با جمهوری اسلامی وارد مرحله‌ای تازه شده، نام جزیره خارک بار دیگر در صدر خبرهای منطقه قرار گرفته است؛ جزیره‌ای کوچک در شمال خلیج فارس که بزرگ‌ترین پایانه صادرات نفت ایران به شمار می‌رود و بسیاری از تحلیلگران آن را «شریان حیاتی اقتصاد نفتی ایران» می‌دانند.

در روزهای اخیر و همزمان با تشدید تنش‌های نظامی، دونالد ترامپ، رئیس‌جمهوری ایالات متحده، اعلام کرد که به فرماندهی مرکزی ارتش آمریکا دستور داده «یکی از قدرتمندترین حملات هوایی تاریخ خاورمیانه» را علیه اهداف نظامی در جزیره خارک انجام دهند. این اظهارات ساعاتی بعد با انتشار گزارش‌هایی در رسانه‌ها و شبکه‌های اجتماعی همراه شد که از وقوع حملات هوایی در اطراف این جزیره خبر می‌دادند.

برخی منابع این حملات را بخشی از دور تازه فشار نظامی واشنگتن بر جمهوری اسلامی دانسته‌اند، که به گفته تحلیلگران، هدف آن افزایش هزینه‌های نظامی و اقتصادی برای تهران است.

با این حال تصاویر منتشرشده از منطقه و همچنین گزارش‌های غیررسمی نشان می‌دهد که زیرساخت‌های نفتی این جزیره دست‌کم تا این لحظه آسیب جدی ندیده‌اند و هدف حملات بیشتر مواضع نظامی اطراف جزیره بوده است.

پیش‌تر نیز دونالد ترامپ با انتشار پیامی در شبکه اجتماعی «تروث سوشال» اعلام کرده بود که ایالات متحده به دلایل «انسانی و اخلاقی» از هدف قرار دادن زیرساخت‌های نفتی خارک خودداری خواهد کرد؛ اظهارنظری که از نگاه برخی ناظران به معنای تلاش واشنگتن برای جلوگیری از شوک شدید به بازار جهانی انرژی و جلوگیری از گسترش بحران اقتصادی در سطح بین‌المللی است.

در واقع از زمان آغاز جنگ اخیر تنها یک بار تاسیسات نفتی ایران هدف حمله مستقیم قرار گرفته است. اسرائیل در آغاز هفته دوم جنگ طی حملاتی برخی مخازن سوخت در نزدیکی پالایشگاه تهران و نقاطی دیگر را هدف قرار داد. مقام‌های اسرائیلی اعلام کردند این مخازن برای پشتیبانی از فعالیت‌های نظامی استفاده می‌شوند.

این حملات با واکنش موشکی جمهوری اسلامی به برخی اهداف در کشورهای منطقه همراه شد، واکنشی که بنا بر ادعای منابع رسمی ایران، اهدافی در اسرائیل را نیز شامل شده است. در چنین شرایطی نام جزیره خارک بار دیگر به عنوان یکی از مهم‌ترین نقاط راهبردی اقتصاد انرژی ایران مطرح شده است، نقطه‌ای که بسیاری از تحلیلگران آن را گلوگاه صادرات نفت ایران می‌دانند.

اهمیت راهبردی خارک؛ شریان حیاتی صادرات نفت ایران

در میان زیرساخت‌های انرژی ایران نام جزیره خارک همواره با صادرات نفت خام گره خورده است. این جزیره کوچک در شمال خلیج فارس دهه‌هاست مهم‌ترین پایانه صادرات نفت ایران شناخته می‌شود و بسیاری از کارشناسان آن را «قلب تپنده صادرات نفت ایران» توصیف می‌کنند.

بخش عمده‌ای از نفت تولیدی در میدان‌های بزرگ جنوب ایران پس از استخراج از طریق شبکه‌ای گسترده از خطوط لوله به این جزیره منتقل می‌شود تا از آنجا رهسپار بازارهای جهانی شود. در خارک مجموعه‌ای از تاسیسات عظیم نفتی ایجاد شده است که شامل ده‌ها مخزن بزرگ ذخیره نفت با ظرفیت میلیون‌ها بشکه است. این مخازن که عمدتا در بخش‌های مرکزی و جنوبی جزیره قرار دارند، امکان ذخیره و مدیریت حجم بزرگی از نفت خام را فراهم می‌کنند.

نفتی که از میدان‌هایی مانند آغاجاری، گچساران، اهواز، فروزان و ابوذر استخراج می‌شود، از طریق خطوط لوله به این مخازن منتقل و پس از آماده‌سازی برای صادرات به پایانه‌های بارگیری هدایت می‌شود. در ساحل شرقی جزیره، اسکله‌های اصلی بارگیری نفت قرار دارند. این اسکله‌ها برای پهلوگیری نفتکش‌های بزرگ طراحی شده‌اند و به بازوهای پیشرفته بارگیری مجهزند که امکان بارگیری همزمان چند نفتکش غول‌پیکر را فراهم می‌کنند.

به گفته کارشناسان صنعت انرژی، طراحی این تاسیسات به گونه‌ای است که نفت ذخیره‌شده در مخازن مرکزی جزیره با بهره‌گیری از شیب طبیعی زمین به سمت اسکله‌ها هدایت می‌شود و از آنجا به نفتکش‌ها انتقال می‌یابد.

در کنار این پایانه‌ها، تاسیسات دیگری نیز در بخش‌های غربی و جنوبی جزیره قرار دارند. یکی از مهم‌ترین آنها پایانه دریایی بزرگ در غرب خارک است که با خطوط لوله به مخازن مرکزی متصل می‌شود و امکان بارگیری نفتکش‌های بسیار بزرگ را فراهم می‌کند. در جنوب جزیره نیز پایانه قدیمی «داریوش» قرار دارد که از دهه‌های گذشته در چرخه صادرات نفت ایران نقش مکمل ایفا کرده است.

در کنار زیرساخت‌های نفتی، مجتمع پتروشیمی خارک نیز در جنوب شرقی جزیره قرار دارد؛ یکی از قدیمی‌ترین مجتمع‌های پتروشیمی ایران که محصولاتی مانند متانول، گوگرد و گاز مایع (LPG) تولید می‌کند و بخشی از صادرات محصولات پتروشیمی ایران از همین مسیر انجام می‌شود.

از نظر نظامی نیز این جزیره اهمیت ویژه‌ای دارد. مواضع نظامی و سامانه‌های پدافندی عمدتا در شمال جزیره و در ارتفاعات مرکزی آن مستقر شده‌اند. این پایگاه‌ها شامل رادارها، سامانه‌های پدافند هوایی و مواضع دیده‌بانی‌اند که ماموریت اصلی آنها حفاظت از پایانه‌های نفتی، مخازن ذخیره و اسکله‌های صادراتی در جنوب و شرق جزیره است. این تاسیسات تحت حفاظت نیروهای سپاه پاسداران و واحدهای امنیتی قرار دارند.

بر اساس برآوردهای موجود، حدود ۸۰ تا ۹۰ درصد صادرات نفت خام ایران از طریق جزیره خارک انجام می‌شود. به همین دلیل بسیاری از کارشناسان معتقدند هرگونه اختلال جدی در فعالیت این جزیره عملا صادرات نفت ایران را فلج می‌کند و درآمد ارزی دولت را به‌شدت کاهش می‌دهد.

از نظر جغرافیایی نیز ساختار جزیره به گونه‌ای است که زیرساخت‌های اصلی انرژی در نیمه جنوبی و شرقی آن متمرکز شده‌اند؛ جایی که مخازن بزرگ نفتی، اسکله‌های صادراتی و مجتمع‌های پتروشیمی قرار دارند.

به همین دلیل در بسیاری از تحلیل‌های نظامی گفته می‌شود که اگر این بخش‌ها هدف حملات گسترده قرار بگیرند، چرخه صادرات نفت ایران با اختلال جدی مواجه خواهد شد.

خارک در آتش جنگ؛ تجربه دهه ۱۳۶۰ و جنگ نفتکش‌ها

اهمیت راهبردی جزیره خارک تنها به تحولات امروز محدود نمی‌شود. در جریان جنگ ایران و عراق نیز این جزیره یکی از مهم‌ترین اهداف نظامی عراق به شمار می‌رفت. از همان ماه‌های نخست جنگ، دولت عراق به این جمع‌بندی رسید که برای تضعیف توان اقتصادی ایران باید شریان اصلی درآمد نفتی این کشور را هدف قرار دهد؛ شریانی که در آن زمان نیز مانند امروز عمدتا در جزیره خارک متمرکز بود.

به همین دلیل از سال ۱۳۵۹ خورشیدی و همزمان با آغاز جنگ، حملات هوایی عراق به تاسیسات نفتی خارک آغاز شد. هدف اصلی این حملات اسکله‌های بارگیری نفت در ساحل شرقی جزیره بود، جایی که مهم‌ترین پایانه صادرات نفت ایران و بازوهای بارگیری نفتکش‌ها قرار داشت.

در کنار آن، مخازن عظیم ذخیره نفت در جنوب جزیره نیز بارها هدف بمباران قرار گرفتند و در برخی موارد آتش‌سوزی‌های گسترده‌ای در این مخازن رخ داد. در سال ۱۳۶۱ دولت عراق اعلام کرد که پایانه‌های نفتی خارک را بمباران کرده است. با این حال شدیدترین حملات به این جزیره در فاصله سال‌های ۱۳۶۳ تا ۱۳۶۵ و همزمان با آغاز آنچه بعدها به «جنگ نفتکش‌ها» معروف شد رخ داد.

در این دوره عراق با استفاده از هواپیماهای پیشرفته‌تری مانند میراژ اف-۱ و سوخو و همچنین موشک‌های ضدکشتی، حملاتش به زیرساخت‌های نفتی خارک را گسترش داد. در این حملات علاوه بر اسکله‌های شرقی، تاسیسات نفتی در غرب جزیره نیز بارها هدف موشک و بمباران قرار گرفت.

پایانه بزرگ نفتی در غرب خارک چندین بار آسیب دید و در یکی از حملات سنگین در سال ۱۳۶۵ پایانه اصلی بارگیری در شرق جزیره تقریبا به طور کامل تخریب شد. مخازن ذخیره نفت نیز بارها دچار آتش‌سوزی و خسارت شدند و برخی تاسیسات مرتبط با میدان نفتی داریوش در اطراف جزیره نیز آسیب دیدند.

بر اساس پژوهش‌های تاریخی و مطالعات مربوط به جنگ نفتکش‌ها، جزیره خارک در طول جنگ ایران و عراق بیش از ۲۰۰ بار هدف حملات موشکی و هوایی قرار گرفت. این حملات در چندین مرحله و با شدت‌های متفاوت انجام شد و بخش بزرگی از زیرساخت‌های نفتی جزیره در مقاطعی دچار خسارت جدی شدند.

به‌رغم تلاش‌های گسترده عراق بری فلج کردن شریان صادرات نفت ایران، این کشور هرگز موفق نشد صادرات نفت ایران از این پایانه را به طور کامل و دائمی متوقف کند. هرچند شدت حملات در پاییز سال ۱۳۶۵ به حدی بود که صادرات نفت از خارک برای مدتی کوتاه به تعلیق درآمد و صادرات به حداقل رسید.

در آن دوره صادرات نفت ایران که پیش از آن بین دو تا سه میلیون بشکه در روز برآورد می‌شد به کمتر از یک میلیون بشکه کاهش یافت. در واکنش به این وضعیت جمهوری اسلامی ناچار شد مسیرهای جایگزین برای صادرات نفت ایجاد کند؛ از جمله استفاده از پایانه‌های کوچک‌تر در جزیره سیری، جزیره لارک و بندرعباس.

اما همزمان با ادامه جنگ، ایران تلاش کرد با تعمیرات اضطراری بخشی از تاسیسات آسیب‌دیده را دوباره فعال کند. در برخی موارد اسکله‌های موقت در مدت چند هفته ساخته می‌شدند و خطوط لوله آسیب‌دیده به سرعت بازسازی می‌شد تا جریان صادرات نفت به طور کامل قطع نشود.

با این حال بازسازی کامل زیرساخت‌های خارک پس از پایان جنگ در سال ۱۳۶۷ چندین سال طول کشید. برخی تاسیسات در اوایل دهه ۱۳۷۰ بازسازی شدند و بخشی دیگر در اواخر دهه ۱۳۷۰ به طور کامل احیا شدند.

در همان زمان جمهوری اسلامی نیز در واکنش به حملات عراق راهبرد حمله به نفتکش‌ها در خلیج فارس را در پیش گرفت؛ حملاتی که عمدتا نفتکش‌های مرتبط با عراق یا کشورهای حامی آن از جمله کویت، عربستان و امارات را هدف قرار می‌داد. این عملیات‌ها با استفاده از موشک‌های ساحلی، قایق‌های تندرو و مین‌های دریایی انجام می‌شد و بخشی از راهبرد ایران برای فشار متقابل بود.

خارک؛ از گذرگاه تجارت باستانی تا پایانه حیاتی نفت ایران

جزیره خارک اما تنها یک پایانه نفتی نیست. این جزیره کوچک در شمال خلیج فارس پیشینه‌ای بیش از دو هزار سال در تاریخ دریانوردی و تجارت منطقه دارد.

در دوره‌های مختلف تاریخی خارک یکی از نقاط مهم بازرگانی و فرهنگی در مسیر ارتباطی ایران با جهان پیرامون بوده است. موقعیت جغرافیایی ممتاز این جزیره در میانه مسیرهای کشتیرانی خلیج فارس باعث شده است که همواره مورد توجه حکومت‌ها و قدرت‌های دریایی قرار گیرد.

شواهد باستان‌شناسی نشان می‌دهد که خارک دست‌کم از دوره هخامنشیان محل سکونت و فعالیت‌های دریایی بوده است. از مهم‌ترین آثار تاریخی کشف‌شده در این جزیره می‌توان به «گور سنگی هخامنشی خارک» اشاره کرد؛ مقبره‌ای سنگی که از نظر معماری شباهت‌هایی با آرامگاه‌های دوره هخامنشی دارد و یکی از نشانه‌های حضور تمدنی ایران در این منطقه به شمار می‌رود.

آثار تاریخی به‌جا مانده همچنین نشان می‌دهد که خارک در شبکه تجارت دریایی خلیج فارس نقشی مهم ایفا می‌کرده و در مسیر دادوستد میان ایران، هند، بین‌النهرین و شبه‌جزیره عربستان قرار داشته است. در دوره ساسانیان نیز این جزیره یکی از ایستگاه‌های مهم دریایی محسوب می‌شد و بنا بر برخی منابع تاریخی احتمالا محل استقرار بخشی از نیروهای دریایی ساسانی بوده است.

با آغاز دوران اسلامی اهمیت تجاری خارک همچنان ادامه یافت. کشتی‌های تجاری که میان بصره، سیراف، هند و سواحل شرق آفریقا در رفت‌وآمد بودند از مسیرهای دریایی اطراف این جزیره عبور می‌کردند.

کشف بقایای یک کلیسا در خارک نیز نشان می‌دهد که در قرون نخستین اسلامی شماری از مسیحیان در این جزیره زندگی می‌کردند؛ نشانه‌ای از تنوع فرهنگی و مذهبی در این بخش از خلیج فارس. در دوره صفویه و افشاریه و همزمان با افزایش رقابت قدرت‌های اروپایی در خلیج فارس اهمیت راهبردی خارک بیش از پیش آشکار شد.

در دوران نادرشاه افشار تلاش‌هایی برای ایجاد یک پایگاه دریایی در این جزیره صورت گرفت. اما در قرن هجدهم و در سال ۱۱۳۲ خورشیدی (۱۷۵۳ میلادی) شرکت هند شرقی هلند جزیره خارک را اشغال کرد و در آن قلعه‌ای نظامی، بندری تجاری و انبارهایی برای کالا ساخت تا در رقابت با انگلیسی‌ها در تجارت خلیج فارس دست بالا را پیدا کند.

این اشغال چندان دوام نیاورد. در سال ۱۱۴۵ خورشیدی (۱۷۶۶ میلادی) نیروهای محلی به رهبری میرمُهَنّا بندرریگی هلندی‌ها را از جزیره بیرون کردند؛ رویدادی که در تاریخ خلیج فارس یکی از نمونه‌های مهم مقاومت محلی در برابر قدرت‌های استعماری شناخته می‌شود.

جزیره خارک در دوره قاجار و پهلوی تا اوایل قرن بیستم جزیره‌ای کم‌جمعیت بود که اقتصاد آن عمدتا بر پایه ماهیگیری، تجارت دریایی و کشت خرما استوار بود. اما از دهه ۱۳۳۰ خورشیدی و با توسعه صنعت نفت ایران نقش این جزیره به طور اساسی تغییر کرد. در دهه ۱۳۴۰ خورشیدی پایانه‌های بزرگ صادرات نفت در خارک ساخته شد و این جزیره به مهم‌ترین مرکز صادرات نفت ایران بدل شد.

به همین دلیل است که خارک را «نگین درخشان خلیج فارس» می‌نامند؛ لقبی که هم به دلیل نقش اقتصادی آن در صادرات نفت ایران است، هم به خاطر موقعیت جغرافیایی ممتاز آن در مسیر کشتیرانی خلیج فارس و هم به سبب پیشینه تاریخی و جایگاه راهبردی‌اش در رقابت‌ها و منازعات منطقه‌ای.

از نظر جمعیتی نیز خارک در طول تاریخ محل زندگی ماهیگیران، دریانوردان و بازرگانانی بوده که عمدتا از سواحل بوشهر و دیگر نقاط خلیج فارس به این جزیره می‌آمدند. امروز اما ترکیب جمعیتی آن تغییر کرده است و بخش بزرگی از ساکنان جزیره را کارکنان صنعت نفت و پتروشیمی و خانواده‌های آنان تشکیل می‌دهند؛ مردمی که زندگی روزمره‌شان همچنان با شریان اصلی اقتصاد ایران یعنی نفت گره خورده است.