شش دهه و چهار ماه پس از آنکه محمدرضاشاه پهلوی با هدف تربیت نیروهای متخصص فنی دستور تاسیس «دانشگاه آریامهر» را صادر کرد، دانشجویان این دانشگاه در یکی از متفاوت‌ترین تجمع‌های اعتراضی، نام و یاد این پادشاه فقید را زنده کردند و با سر دادن شعار «شریف دیگه بسشه، آریامهر اسمشه» خواستار بازگشت نام اصلی این دانشگاه شدند.

اعتراض‌های دانشجویی در دانشگاه‌های مختلف و از جمله دانشگاه صنعتی شریف از روز شنبه دوم اسفندماه، پس از پایان دوره آموزش غیرحضوری، آغاز شد. در این روز تعداد زیادی از دانشجویان با برگزاری تجمع، شعارهایی چون «آزادی، آزادی، آزادی»، «تا آخوند کفن نشود، این وطن وطن نشود»، «می‌جنگیم می‌میریم، ایران‌ رو پس می‌گیریم»، «مرگ بر این ولایت»، «ما صاحب کشوریم، گمشو بیرون سیدعلی» و «جاوید شاه» سر دادند.

هم‌زمان گزارش‌هایی منتشر شد مبنی بر اینکه نیروهای بسیج به دانشجویان در محوطه دانشگاه یورش برده‌اند. ویدیویی نیز در شبکه‌های اجتماعی فراگیر شد که نشان می‌داد علی‌اکبر ابوالحسنی، عضو بسیج دانشگاه صنعتی شریف و داماد محمدجواد لاریجانی، رئیس دبیر سابق ستاد حقوق بشر قوه قضاییه، دانشجویان معترض را تهدید می‌کند و ضمن تایید تلویحی کشتار معترضان، به یکی از دانشجویان می‌گوید: «برو کهریزک دنبال رفیقات بگرد.»

به‌رغم تهدید و برخوردهای امنیتی، تجمع اعتراضی دانشجویان در روز یکشنبه سوم اسفند نیز با تعداد بیشتری از دانشجویان و شعارهایی صریح‌تر ادامه یافت و دانشجویان در محوطه دانشگاه پرچم شیر و خورشید با نشان تاج و شاخه بلوط و زیتون را برافراشتند و به آن سلام نظامی دادند. این پرچم در دوران پادشاه فقید ایران هنگام رژه‌ ارتش برافراشته می‌شد.

تاسیس دانشگاه آریامهر

ایده تاسیس دانشگاهی فنی و مهندسی با استانداردهای بین‌المللی در پیوند با برنامه‌های محمدرضاشاه پهلوی برای نوسازی ایران شکل گرفت. در این دوره، افزایش پروژه‌های صنعتی، توسعه زیرساخت‌ها و گسترش صنایع نوین تربیت نیروی انسانی متخصص را به یکی از اولویت‌های اصلی سیاست‌گذاری آموزشی تبدیل کرده بود.

در همین راستا، شاه فقید ایران در اوایل دهه ۱۳۴۰، محمدعلی مجتهدی گیلانی را که تا آن زمان استاد دانشکده فنی دانشگاه تهران بود، فرا خواند و از او خواست یا طرح تاسیس دانشگاهی نوین برای آموزش نسل جدید مهندسان ایران را ارائه دهد یا بر روند اعزام دانشجو به اروپا و آمریکا نظارت کند. مجتهدی که بعدها از او به‌عنوان بنیان‌گذار دانشگاه صنعتی شریف نام برده شد، گزینه نخست را انتخاب کرد: تاسیس دانشگاهی همسطح مراکز آموزشی و دانشگاهی پیشرو جهان.

دانشگاه آریامهر حدود یک سال بعد در دهم آبان ۱۳۴۴ با ریاست اسمی محمدرضاشاه و سازماندهی محمدعلی مجتهدی راه‌اندازی شد. هدف آن بود که با ایجاد یک مرکز آموزشی پیشرو در حوزه فنی و پژوهش‌های علمی، نسل جدیدی از متخصصان ایرانی تربیت شوند که در توسعه ایران نقش ایفا کنند.

در فرمان محمدرضاشاه، تاکید شد که دانشگاه آریامهر در مدتی کمتر از یک سال پس از دستور تاسیس و تا پایان شهریور ۱۳۴۵ باید فعالیت آموزشی خود را آغاز کند.

در آن زمان تعداد زیادی از دانشجویان ایرانی برای تحصیل به دانشگاه‌های آمریکا اعزام می‌شدند و همکاری با دانشگاه‌هایی چون هاروارد، جورج‌تاون و کلمبیا در ایران پا گرفته بود. با این حال، الگوی اصلی برای تاسیس دانشگاه آریامهر و دانشگاه صنعتی اصفهان به‌عنوان بخشی از آن، ساختار آموزشی موسسه فناوری ماساچوست بود. طراحی پردیس دانشگاه در منطقه طرشت تهران، نزدیک به میدان آزای، را هم حسین امانت، معمار برجسته ایرانی، برعهده گرفت.

فعالیت آموزشی دانشگاه مهر ۱۳۴۵ با حدود ۵۰ عضو هیئت علمی و پذیرش نزدیک به ۴۰۰ دانشجو آغاز شد.

نخستین رشته‌های تحصیلی مهندسی برق، مهندسی مکانیک، مهندسی شیمی و مهندسی مواد بود. البته روند گسترش دانشگاه با سرعت ادامه یافت و در سال بعد دانشکده‌های فیزیک، علوم ریاضی و مدیریت صنعتی و اقتصاد مهندسی هم تاسیس شدند. در سال ۱۳۴۸، دانشکده شیمی شکل گرفت و دانشکده مدیریت صنعتی نیز با پذیرش دانشجو در مقطع کارشناسی به دانشکده مهندسی صنایع تغییر نام داد. دو سال بعد، در ۱۳۵۰، دانشکده مهندسی سازه که بعدها به دانشکده مهندسی عمران تغییر یافت، نیز به مجموعه آموزشی دانشگاه افزوده شد.

به این ترتیب، در کمتر از یک دهه، دانشگاه آریامهر به یکی از مهم‌ترین مراکز آموزش مهندسی در ایران تبدیل شد و تعداد قابل‌توجهی از نخبگان علمی و فنی دانش‌آموخته این دانشگاه، همان‌طور که پادشاه فقید در نظر داشت، پس از پایان تحصیل در روند توسعه ایران سهمی عمده‌ به عهده گرفتند.

دانشگاه آریامهر پس از انقلاب اسلامی

وقوع انقلاب اسلامی در سال ۱۳۵۷ در چشم‌اندازی که شاه فقید برای دانشگاه آریامهر ترسیم کرده بود، گسست ایجاد کرد و دانشگاهی که در کمتر از ۱۵ سال به یکی از مراکز آموزشی پیشرو در جهان تبدیل شده بود، با استقرار نظام سیاسی جدید، دستخوش تغییر شد.

در ماه‌های نخست پس از انقلاب، مجموعه دانشگاه آریامهر شامل واحدهای تهران و اصفهان، به دو مرکز مستقل تهران و اصفهان تبدیل شد که یکی «دانشگاه صنعتی اصفهان» نام گرفت و نام مرکز تهران نیز از آریامهر به «دانشگاه صنعتی شریف» تغییر کرد.

مجید شریف‌واقفی که نامش را بر این دانشگاه گذاشتند، از نخستین دانش‌آموختگان دوره مهندسی برق این دانشگاه و از رهبران سازمان مجاهدین خلق بود که اردیبهشت‌ماه ۱۳۵۴ به دست دیگر عوامل این سازمان کشته شد. او از کسانی بود که در قالب «انجمن اسلامی دانشگاه» و به عنوان عضوی از سازمان مجاهدین خلق، علیه شاهنشاهی پهلوی فعالیت می‌کرد و در واقعه پانزدهم خرداد ۱۳۴۲ هم از کفن‌پوشان حامی روح‌الله خمینی بود.  

دانشگاه آریامهر و رخدادهای سیاسی و اجتماعی

اکنون که دانشگاه آریامهر شصتمین سال تاسیس را نیز پشت سر گذاشته، نگاهی به رخدادهای سیاسی و اجتماعی شش دهه اخیر نشان می‌دهد که این دانشگاه همواره یکی از کانون‌های نقش‌آفرین و تاثیرگذار در ایران بوده است. 

این دانشگاه نیز همانند دیگر دانشگاه‌های ایران، پس از وقوع انقلاب اسلامی و اجرای «انقلاب فرهنگی»، مدتی تعطیل شد و پس از بازگشایی نیز تعداد زیادی از دانشجویانش یا از ادامه تحصیل محروم شدند یا از ایران مهاجرت کردند. دانشگاهی هم که پیش‌تر با الگوی موسسات فناوری غربی و با تاکید بر اصل دانش علمی و فنی شکل گرفته بود، پس از انقلاب اسلامی، در چارچوب سیاست‌های فرهنگی و ایدئولوژیک بازتعریف شد. 

فرایند گزینش ایدئولوژیک دانشجویان و استادان، حذف یا کنار گذاشتن بخشی از نیروهای دانشگاهی به دلیل فعالیت‌های سیاسی و سایه سنگین نهادهای نظارتی و امنیتی، فضای علمی این دانشگاه را دگرگون کرد. با این حال، این دانشگاه همچنان جایگاه علمی خود را حفظ کرد و به‌عنوان یکی از مهم‌ترین مراکز آموزش مهندسی و علوم پایه در ایران باقی ماند. افزون بر آن، در رخدادهای اجتماعی و سیاسی پس از انقلاب اسلامی مانند جنبش سبز، خیزش سراسری ۱۴۰۱ و اکنون انقلاب ملی شیر و خورشید یکی از کانون‌های اصلی مبارزه علیه استبداد نظام ولایت فقیه بود.