بسیاری از ما تکرار ناخواسته موسیقی در ذهن را که در متون روانشناسی با عنوان کِرم گوش (earworm) شناخته میشود، تجربه کردهایم؛ ترانهای که بیدعوت در ذهن مینشیند و ساعتها، گاهی حتی روزها، رهایمان نمیکند. برای دوسوم افراد در جهان، این تجربهای خنثی تا مثبت محسوب میشوند، اما یکسوم دیگر وقتی این ترانههای سمج به مرکز حافظه مغزشان میخزند و آنجا جاخوش میکنند، آن را آزاردهنده یا مزاحم مییابند.
چگونه میتوان از شر آهنگهای تکراری ذهن خلاص شد؟
اگر از تکرار مداوم یک آهنگ در ذهنتان خسته شدهاید و میخواهید فورا جلو آن را بگیرید، بهتر است تلاش نکنید آن را به زور از ذهنتان بیرون کنید، بلکه بهطور منفعلانه، آن را بپذیرید، زیرا تلاش آگاهانه برای سرکوب کردن آهنگ ممکن است دقیقا نتیجهای معکوس داشته باشد.
در پی این پدیده که «فرایند وارونه» نام دارد و دنیل وگنر، روانشناس، درباره آن را بهطور گسترده مطالعه کرده، مقاومت در برابر آهنگ میتواند باعث شود مغز آن را مدام و مدام پخش کند.
برخی افراد میکوشند حواس خود را از آن آهنگ پرت کنند و این روش برایشان موثر است. گروهی هم عمدا به سراغ شنیدن همان آهنگ میروند، زیرا معتقدند این کرمهای گوش زمانی ایجاد میشوند که فقط بخشی از یک ترانه را به یاد میآورید و شنیدن کامل آن ممکن است باعث خاموش شدن چرخه تکرار شود.
از دیگر روشهایی که موثر شناخته شدهاند، میتوان به تکنیکهای درمان شناختیــرفتاری اشاره کرد. برای مثال جایگزین کردن افکاری ناکارآمد مانند «این کرمهای گوش نشان میدهد من دیوانهام» با این فکر که «داشتن کرم گوش طبیعی است».
یک درمان کمتر بدیهی برای این پدیده هم جویدن آدامس است، زیرا با پخش آهنگ در ذهن تداخل ایجاد میکند.
در شدیدترین موارد، زمانی که این ترانههای سمج بسیار آزاردهنده و فراگیر میشوند، پزشک ممکن است داروهای ضدافسردگی تجویز کند (داروهای درمان اختلال وسواسیجبری نیز موثرند) تا این سوزن گیرکرده از روی صفحه برداشته شود و فرد آرامش ذهنی خود را بازیابد.
کدام آهنگها بیشتر در ذهن میمانند و تکرار میشوند؟
به گفته پژوهشگران، برخی ترانهها از بقیه گیراترند و بنابراین احتمال بیشتری دارد که در ذهن بهطور خودکار تکرار شوند. کلی یاکوبوفسکی، روانشناس موسیقی، و همکارانش در پژوهشی درباره علت این موضوع، دریافتند چنین ترانههایی معمولا ریتمی تندتر دارند و از نظر خط ملودی سادهترند (زیروبم صدا در آنها به شکلی بالا و پایین میرود که خواندنشان را آسانتر میکند). علاوه بر این، در موسیقی این ترانهها، میان نتها فواصل منحصربهفردی وجود دارد که آهنگ را متمایز میکند.
چه عواملی فرد را مستعد گرفتار شدن در دام این دست ترانهها میکند؟
به گزارش دانشگاه هاروارد، برای اینکه ترانهای در ذهن گیر کند، نقش شبکههای مغزی درگیر در ادراک، هیجان، حافظه و افکار خودانگیخته مهم است.
این پدیده اغلب در پی شنیدن آن ترانه فعال میشود، اما ممکن است وقتی حالتان خوب است، یا غرق خیالپردازی (کاهش تمرکز) هستید یا در حالوهوای تداعی خاطرات خوش قرار دارید، نیز به سراغتان بیاید. حتی امکان دارد زمانی که به دلیل انبوه افکار، دچار استرس شدهاید، هم ظاهر شود؛ گویی مغز تحت فشار به یک ایده تکراری میچسبد و رهایش نمیکند. افزون بر این، اگر پیشزمینه موسیقایی دارید، ممکن است در برابر این پدیده آسیبپذیرتر باشید.
برخی ویژگیهای شخصیتی نیز میتوانند ذهن فرد را مستعد گرفتار شدن در دام یک آهنگ سمج کنند. افراد مبتلا به اختلال شخصیتی وسواسیــجبری، افراد روانرنجور (مضطرب، خودآگاه افراطی و آسیبپذیر)، یا کسانی که کنجکاوترند و از تجربههای تازه استقبال میکنند، احتمال گرفتار شدنشان بیشتر است.
Read More
This section contains relevant reference points, placed in (Inner related node field)
چرا این پدیده میتواند مفید باشد؟
موسیقی به لحاظ ذاتی این ویژگی را دارد که مدام تکرار شود. اگر افراد هنگام مکالمه پیوسته سخنانشان را بهصورت جمعی تکرار کنند، نتیجه مضحک خواهد بود و تکرار گفتار اغلب با نابالغ بودن، واپسروی یا حتی جنون همراه دانسته میشود، در حالی که تکرار موسیقی میتواند هربار لذتبخشتر شود. علاوه بر این، هر بار که موسیقی تکرار میشود، جنبههایی متفاوت از آن درک میشود که میتواند یکی از جنبههای مثبت ترانههای «کرم گوش» باشد.
افزون بر این، این پدیده نوعی فعالیت ذهنی خودجوش به شمار میآید و این لحظات پرت شدن حواس ذهن یا خیالپردازی مزایای گوناگونی برای مغز دارند و به شفافیت فکر و خلاقیت کمک میکنند.
آیا آهنگهای تکراری در ذهن میتوانند نگرانکننده باشند؟
بله. ترانههایی که با سماجت در ذهن میمانند و مدام تکرار میشوند، همیشه هم بیضرر نیستند و در مواردی میتوانند به اختلال وسواسیــجبری، علائم روانپریشی، سردردهای میگرنی، شکلهای نادری از صرع یا وضعیتی به نام پالیناکوزیس (حالتی که در آن فرد مدتها پس از قطع شدن صدا، همچنان آن را میشنود) دامن بزنند.
ترانههای تکرارشونده پایدار (بیش از ۲۴ ساعت) حتی میتوانند ناشی از مشکلات جدی مانند سکته مغزی یا گسترش سرطان به مغز باشند. پزشک میتواند به شما کمک کند تشخیص دهید که آیا کرم گوشتان نتیجه یک مشکل جدی است یا نه.
