سرپرست دفتر سلامت دهان و دندان وزارت بهداشت از نرخ بالای پوسیدگی دندان در ایران خبر داد و اعلام کرد که دستکم ۵۰ درصد سالمندان ایرانی هیچ دندان طبیعی در دهان ندارند. این آمار همچنین نشان میدهد که مشکلات دهان و دندان در ایران محدود به دوره سالمندی نیست و روند تخریب دندانها از کودکی آغاز میشود.
زهرا قربانی، سرپرست این دفتر، با استناد به آمار رسمی گفت، هر کودک سه ساله ایرانی بهطور میانگین ۲/۵ دندان پوسیده دارد و این رقم در شش سالگی حدودا به پنج دندان شیری پوسیده میرسد. کودکان ۱۲ ساله نیز به طور متوسط دو دندان دائمی پوسیده دارند.
یکی از عوامل مهم در بروز این مشکل، وضعیت سلامت دهان مادران باردار است. به گفته متخصصان، پوسیدگی دندان در این گروه از طریق انتقال میکروبهای پوسیدگیزا، بهویژه در هنگام تغذیه، به نوزادان منتقل میشود. آمارهای رسمی نشان میدهد که هر مادر باردار در ایران به طور متوسط هفت دندان پوسیده دارد.
پوسیدگی دندان، که معمولا به دلیل وجود باکتریهایی مانند استرپتوکوک موتانس ایجاد میشود، فرایندی تدریجی است که در آن بافت سخت دندان به دلیل ترشح اسید باکتریها مواد معدنی را از دست میدهد و تخریب میشود. براساس آمار وزارت بهداشت، هر ایرانی به طور متوسط شش دندان پوسیده، پرشده یا کشیدهشده دارد. این رقم، اگرچه در محدوده متوسط جهانی است، اما با کشورهایی مانند سوئد و نروژ، که شاخص پوسیدگی دندان را تقریبا به صفر رساندهاند، فاصله زیادی دارد.
با افزایش سن این مشکل وخیمتر هم میشود. در گروه سنی ۳۵ تا ۴۴ سال، میانگین تعداد دندانهای پوسیده، پرشده یا کشیدهشده به ۱۳ عدد میرسد که حدود ۴۰ درصد آن مربوط به دندانهای کشیدهشده است. این روند نشان میدهد که علاوه بر ضعف در رعایت بهداشت فردی، کمبود درمانهای بهموقع، پیشگیرانه و ترمیمی نیز سهم قابلتوجهی در گسترش این بحران دارد.
Read More
This section contains relevant reference points, placed in (Inner related node field)
بررسیها حاکی از آن است که دسترسی محدود و استفاده اندک از خدمات دندانپزشکی پیشگیرانه، حلقه مفقوده بهداشت دهان در ایران است. نتایج پیمایش ملی نشان میدهد که تنها ۱۶/۶ درصد کودکان شش ساله و ۱۱ درصد کودکان ۱۲ ساله از این خدمات بهرهمندند. این در حالی است که اقداماتی مانند استفاده از فلوراید و معاینات منظم میتواند تا ۴۰ درصد از پوسیدگی دندان جلوگیری کند.
در برخی استانهای محروم وضعیت بحرانیتر است. برای نمونه، کردستان بالاترین نرخ پوسیدگی، ازدسترفته و پرشدن دندان را در میان کودکان شش تا ۱۲ سال دارد؛ آماری که بیانگر نابرابری در دسترسی به خدمات بهداشتی و لزوم مداخلات فوری برای ارتقای سلامت دهان و دندان در این مناطق است.
بیدندانی؛ معلولیتی پنهان در سایه گرانی درمان و نبود بیمه فراگیر
طبق استانداردهای سازمان جهانی بهداشت، بیدندانی کامل در رده معلولیتها دستهبندی میشود. نتایج پیمایشهای انجامشده در سال ۱۴۰۰ نشان میدهد که حدود ۱۷ درصد ایرانیان بالای ۱۸ سال حداقل یک دندانشان را از دست دادهاند. این آمار در سالمندان وخیمتر است؛ بهگونهای که ۵۰ درصد افراد بالای ۶۵ سال هیچ دندان طبیعی در دهان ندارند.
بررسیها نشان میدهد که بیدندانی کامل در دهکهای پایین درآمدی شایعتر است و رابطه مستقیمی با توان مالی برای تامین هزینههای درمان دارد. در ایران، با توجه به هزینه بالای مراحل مختلف درمان و ترمیم، بسیاری از افراد کمدرآمد به جای انتخاب درمانهایی مانند پرکردن یا عصبکشی، ترجیح میدهند دندان آسیبدیده را بکشند؛ روندی که به افزایش آمار بیدندانی در کشور دامن میزند.
به گفته دکتر بیژن اخوان آذری، رئیس انجمن دندانپزشکی ایران، قیمت مواد و تجهیزات دندانپزشکی طی سالهای اخیر تا ۷۰۰ درصد افزایش یافته است. این گرانی، همراه با نبود پوشش بیمهای مناسب، موجب شده بسیاری از خانوادهها خدمات دندانپزشکی را از سبد هزینههایشان حذف کنند.
براساس پژوهشهای ملی، حدود ۴۰ درصد ایرانیان، بهویژه در اقشار کمبرخوردار، تنها زمانی به دندانپزشک مراجعه میکنند که درد دندانشان تحملناپذیر شود. این مراجعات اغلب به کشیدن دندان ختم میشود. این در حالی است که دندانپزشکی، بهطور میانگین، ۱۸/۵ درصد از کل هزینههای سلامت پرداختی از جیب مردم را تشکیل میدهد؛ رقمی قابلتوجه که فشار مالی مضاعفی بر خانوارها وارد میکند.
در این میان، شکاف طبقاتی نیز در سلامت دهان تاثیرگذار است. افراد مرفه مبالغ بیشتری را صرف خدمات زیبایی دندان میکنند، اما گروههای آسیبپذیر حتی از پرداخت هزینههای اولیه درمان عاجزند و ناچارند درد یا بیدندانی را تحمل کنند.
همچنین یکی از راهکارهای مهم برای کاهش شیوع پوسیدگی و بیدندانی، گسترش پوشش بیمهای خدمات دندانپزشکی است. با این حال، بیمهها در ایران تنها بخش محدودی از این خدمات را پوشش میدهند و این محدودیت باعث شده بسیاری از مردم از درمان بهموقع صرفنظر کنند.
خدماتی مانند جرمگیری، پرکردن و کشیدن دندان در فهرست پوشش برخی بیمهها قرار دارد، اما میزان پوشش هزینهها بسیار ناچیز است. به گفته معاون دفتر بیمههای سلامت وزارت رفاه، دستکم ۹۱ درصد هزینههای مربوط به حوزه دهان و دندان را مردم شخصا پرداخت میکنند؛ آماری که شکاف آشکار این حوزه با دیگر بخشهای درمانی را نشان میدهد.
رضا حسینپور، در پنجاه و سومین کنگره بینالمللی انجمن دندانپزشکی ایران، خدمات دندانپزشکی را سومین خدمت پرهزینه پس از بستری و دارو دانست و تاکید کرد که گسترش پوشش بیمهای میتواند نقشی تعیینکننده در کاهش آسیبهای دهان و دندان و پیشگیری از بیماریهای مرتبط ایفا کند.
فرهنگسازی و پیشگیری؛ حلقه گمشده بهداشت دهان و دندان در ایران
پوسیدگی دندان ازجمله بیماریهایی است که میتوان با رعایت اصول بهداشت دهان، بهطور کامل از بروز آن پیشگیری کرد. عوامل خطر اصلی شامل مصرف دخانیات، تغذیه نامناسب و استفاده نامنظم از مسواک، نخ دندان و دیگر اقلام ضروری است. کارشناسان تاکید میکنند که ارتقای فرهنگ بهداشت دهان، همراه با حمایت دولت از خدمات پیشگیرانه، میتواند شاخص پوسیدگی دندان را به شکل چشمگیری کاهش دهد.
نتایج پژوهشی که وزارت بهداشت و دانشگاههای علوم پزشکی در سال ۱۴۰۰ انجام دادند، تصویری دقیقتر از وضعیت بهداشت دهان در ایران ارائه میدهد. براساس این دادهها، میزان استفاده از مسواک، نخ دندان و دهانشویه در مناطق شهری بیشتر از روستایی، در میان زنان بیش از مردان، و در میان اقشار مرفه بیشتر از اقشار کمدرآمد است. این پژوهش نشان میدهد که بسیاری از ایرانیان گمان میکنند که مسواک زدن بهتنهایی برای پیشگیری از مشکلات دهان و دندان کافی است. در واقع، تنها ۹/۰۸ درصد افراد از دهانشویه، ۲۲/۱۹ درصد از نخ دندان و بیش از ۸۰ درصد از مسواک استفاده میکنند. این فاصله آماری، ریشه یک باور نادرست در جامعه را آشکار میسازد.
یکی از یافتههای نگرانکننده این مطالعه آن است که ۱۴/۵ درصد افراد بالای ۱۸ سال هیچ وسیله بهداشت دهان و دندان ازجمله مسواک، نخ دندان یا دهانشویه را استفاده نمیکنند. این نسبت در مردان تقریبا دو برابر زنان، در فقیرترین دهک چهار برابر ثروتمندترین دهک، و در روستاها تقریبا دو برابر شهرهاست.
این وضعیت، در کنار هزینههای بالای درمان، موجب شده بسیاری از افراد برای اجتناب از مراجعه به دندانپزشک به مصرف بیرویه و خودسرانه انواع مسکنها روی آورند؛ اقدامی که نهتنها مشکل را درمان نمیکند، که عوارض جانبی دیگری به همراه دارد.
پزشکان هشدار میدهند که در آگاهی عمومی خطرات ناشی از عفونتهای دهانی دستکم گرفته میشود، در حالی که این عفونتها میتوانند وارد جریان خون شوند و احتمال بروز بیماریهای قلبی و عروقی را افزایش دهند.
در بعد روانی، بیدندانی و مشکلات ظاهری ناشی از آن به کاهش اعتمادبهنفس و افزایش اضطراب منجر میشود. این مسئله برای نوجوانان و جوانان، تبعات روانی و اجتماعی قابلتوجهی دارد و بر کیفیت زندگی و روابط اجتماعی آنها اثر منفی میگذارد.
کارشناسان حوزه بهداشت دهان تاکید میکنند که بدون اصلاح ساختار بیمهای، کاهش هزینههای درمان و ایجاد تناسب میان درآمد خانوار و مخارج دندانپزشکی، نمیتوان توقع داشت که اقشار کمبرخوردار رسیدگی مستمر به سلامت دهان و دندان را در اولویت قرار دهند. به باور آنان، تنها با ترکیب اقدامات فرهنگی، حمایتهای دولتی و سیاستگذاریهای هدفمند میتوان این چرخه معیوب را متوقف کرد.
