چه کسی در تهران تصمیم‌ می‌گیرد؟

نهاد روحانیت جمهوری اسلامی قصد دارد در دوران پس از خامنه‌ای نقش سیاسی فعال‌تری ایفا کند

پوستر تبلیغی با تصویر مجتبی خامنه‌ای در دست تشییع‌کنندگان علی خامنه‌‌ای ـ عکس از ایرنا

مقام‌های آمریکایی در تلاش‌اند بفهمند چه کسی در تهران تصمیم‌گیری می‌کند و بیانیۀ ۱۲ نوامبر (۲۱ آبان) مجلس خبرگان رهبری پرسش‌های بیشتری دربارۀ اینکه واقعاً چه کسی زمام امور را در دست دارد، مطرح کرده است. آیا نهاد روحانیت در تلاش است نقش پررنگ‌تری ایفا کند؟

شکستن سکوت

در دوران رهبری علی خامنه‌ای، رهبر پیشین جمهوری اسلامی، تردیدی وجود نداشت که او تصمیم‌گیرندۀ اصلی در ایران است، حتی زمانی که مراقب بود برخی سیاست‌ها مانند پذیرش برجام به‌عنوان پیشنهاد دیگر مقام‌ها مطرح شوند.

از زمان کشته‌ شدن علی خامنه‌ای، پسر و جانشینش هنوز نه دیده شده و نه صدایش شنیده شده است. در هفته‌های اخیر، بیانیه‌های کتبی منتسب به رهبر جدید جمهوری اسلامی پرتعدادتر و مفصل‌تر شده‌اند و چند مقام ارشد ادعا کرده‌اند که دیدارهای طولانی با او داشته‌اند. با این‌ حال، همچنان کاملاً نامشخص است که او واقعاً تا چه اندازه قدرت و اختیار دارد.

از این‌رو، زمانی که هیئت ایرانی برای مذاکره بر سر تفاهم‌نامۀ ماه ژوئن به ریاست محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس شورای اسلامی، اعزام شد، مقام‌های آمریکایی امیدوار شدند، زیرا بسیاری قالیباف را مرکز واقعی قدرت می‌دانستند.

اما این تفاهم‌نامه به‌سرعت فروپاشید و گزارش‌ها حاکی از آن بود که منتقدان تندرو به‌عمد آن را به شکست کشاندند. پس از آن، واشنگتن این احتمال را بررسی کرد که قدرت واقعی در دست محسن رضایی، فرماندۀ سابق سپاه پاسداران و دبیر کنونی شورای عالی امنیت ملی، باشد.

به همین دلیل، هنگامی که جی‌دی ونس، معاون رئیس‌جمهوری آمریکا، روز ۲۵ اکتبر (۳ آبان) نامه‌ای حاوی پیشنهاد چارچوب جدیدی برای مذاکرات به ایران فرستاد، آن را خطاب به رضایی نوشت.

با این‌ حال، بیانیۀ مجلس خبرگان این احتمال را مطرح می‌کند که نهاد روحانیت قصد دارد نقش فعال‌تری در تصمیم‌گیری‌ها ایفا کند.

در این بیانیه آمده است: «تهدیدهای مکرر دشمن متجاوز به‌ویژه تهدید نسبت به دانش هسته‌ای کشور گویای آن است که نمی‌توان امیدی به نهادهای بین‌المللی مسئول در این زمینه داشت. لذا بررسی موضوع خروج از پیمان منع گسترش سلاح‌های هسته‌ای و بازنگری در دکترین دفاعی کشور و ایجاد بازدارندگی لازم ضرورتی اجتناب‌ناپذیر شده و به مطالبه‌ای عمومی و ملی تبدیل گردیده است.»

مجلس خبرگان، نهادی انتخابی متشکل از ۸۴ روحانی، رسماً مسئول انتخاب رهبر بعدی جمهوری اسلامی در زمان جانشینی است؛ هرچند طی پنج دهۀ گذشته فقط دو بار چنین وضعیتی پیش آمده و نقش واقعی این مجلس در انتخاب رهبر محل بحث است.

بنابراین، مجلس خبرگان بیشتر به برگزاری نشست‌های رسمی کم‌تعداد و اعلام حمایت‌های تشریفاتی از رهبری شناخته می‌شود.

Read More

This section contains relevant reference points, placed in (Inner related node field)

تمامی اعضای این مجلس سالخورده‌اند، تا جایی که در شوخی رایجی در ایران گفته می‌شود میانگین سن آن‌ها «مرده» است. شمار اندکی از اعضا نیز فعالیت سیاسی دارند و سابقۀ چندانی از اظهارنظر این نهاد دربارۀ مسائل سیاست‌گذاری عمومی وجود ندارد.

در واقع، ناظران مدت‌ها است به این نتیجه رسیده‌اند که جمهوری اسلامی عملاً یک حکومت دینی به‌معنای واقعی کلمه نیست، زیرا تصمیم‌های اصلی را مراکز قدرت انقلابی، به‌ویژه نهادهای مرتبط با سپاه پاسداران، اتخاذ می‌کنند، نه روحانیون.

مجلس خبرگان ۲۷ ژوئن (۶ تیر) نیز جنجال‌آفرین شد، زمانی که بیش از ۶۰ نفر از اعضای آن بیانیه‌ای غیرمعمول دربارۀ تفاهم‌نامه منتشر کردند.

امضاکنندگان با وجود قدردانی از مذاکره‌کنندگان، از توافق با واشنگتن به‌شدت انتقاد کردند و هشدار دادند که عبور از خطوط قرمز مجتبی خامنه‌ای «تحت هیچ شرایطی مجاز نیست».

آن‌ها به‌طور مشخص این بحث را مطرح کردند که تصمیم برای بازگشایی تنگۀ هرمز پیش از دستیابی به آتش‌بس در لبنان، «اشتباهی راهبردی» بوده است و تهران باید از ادامۀ مذاکرات دربارۀ برنامۀ هسته‌ای خودداری کند.

چند روز بعد، دبیرخانۀ مجلس خبرگان با انتقاد از امضاکنندگان به‌دلیل انتشار بیانیه‌ای خارج از روال‌ معمول، این اقدام را «بی‌سابقه» توصیف کرد.

آن زمان، این اتفاق رویدادی استثنایی تلقی شد، اما بیانیۀ ۱۲ نوامبر نشان می‌دهد که شاید این‌طور نباشد.

احتمال دیگر این است که مجلس خبرگان به ابزاری برای بیان انتقادهای دیگر جریان‌های تندرو تبدیل شده باشد؛ هرچند برخلاف مجلس شورای اسلامی، از این نهاد روحانیت پیش‌تر برای انتقال چنین پیام‌هایی استفاده نشده بود.

اگر این‌طور باشد، رفتار اخیر مجلس خبرگان نشانۀ دیگری از افزایش نفوذ تندروها در سراسر ساختار حکومت خواهد بود.

نبود مانع مذهبی برای فعالیت‌های هسته‌ای

نکتۀ قابل‌توجه این است که محتوای بیانیۀ اخیر آخرین امیدهای باقی‌مانده به اینکه مخالفت‌های مذهبی بتوانند مانع توسعۀ سلاح هسته‌ای در ایران شوند، از میان می‌برد.

همان‌طور که در گزارش‌های پیشین مؤسسۀ واشنگتن توضیح داده شده، راه‌های گریز مختلف در احکام روحانیون به این معنا است که چنین امیدهایی از ابتدا بی‌اساس بوده‌اند.

برای مثال، روحانیون اغلب دیدگاه‌هایشان را دربارۀ احکام تغییر می‌دهند. همچنین سابقه داشته است که روحانیون در موضوع‌های بحث‌برانگیز، دستورهای شفاهی الزام‌آوری صادر کنند که با سخنان مکتوبشان در تضاد باشد. علاوه بر این، به‌محض مرگ یک روحانی اعتبار شرعی احکامش از بین می‌رود.

بنابراین، حتی فتوای رهبر پیشین جمهوری اسلامی مبنی بر ممنوعیت سلاح‌های هسته‌ای نیز مانعی واقعی برای ساخت این سلاح‌ها نبود.

نکتۀ معنادار این است که اکنون شمار بیشتری از مقام‌های جمهوری اسلامی می‌گویند کشور در برنامۀ هسته‌ای به‌ظاهر صلح‌آمیزش بازنگری خواهد کرد یا باید بازنگری کند و ساخت بمب اتمی را مدنظر قرار دهد.

وقتی چنین سخنانی از سوی روحانیون افراطی و دیگر چهره‌های تندرو مطرح می‌شود، ممکن است به‌راحتی نادیده گرفته شود، اما برخی از تازه‌ترین اظهارنظرها از سوی مقام‌های محتاط‌تر و بانفوذتر از جمله محسن رضایی بیان شده است.

پیامدهای سیاست‌گذاری

با توجه به ابهام کنونی دربارۀ اینکه تصمیم‌گیرندگان اصلی جمهوری اسلامی چه کسانی‌اند، انتظار اینکه فردی به‌تنهایی اختیار داشته باشد تعهداتی بدهد که تهران به آن‌ها پایبند بماند، بیشتر نشان‌دهندۀ غلبۀ امید بر تجربه است.

این وضعیت با دوران پیش از جنگ تفاوت آشکاری دارد، زمانی که تصمیم‌های رهبر جمهوری اسلامی عموماً اجرا می‌شدند و پابرجا می‌ماندند.

بنابراین، هرگونه توافق جدید باید بر درک روشن پیامدهایی استوار باشد که ایران در صورت عمل‌ نکردن به تعهداتش با آن‌ها مواجه خواهد شد.

هرگونه امتیازدهی آمریکا نیز باید به اقدام‌های مشخص ایران مشروط باشد و در صورت تغییر شرایط، به‌راحتی امکان لغو آن وجود داشته باشد.

در نهایت، هیچ تصمیمی در سیاست‌گذاری آمریکا نباید بر این امید استوار باشد که ایران از توسعۀ سلاح‌های هسته‌ای خودداری خواهد کرد.

هر بار که تهران دربارۀ ماهیت صلح‌آمیز برنامۀ هسته‌ای‌اش اطمینان داده است، این تضمین‌ها درنهایت توخالی از آب درآمده‌اند و وضعیت امروز نیز تفاوتی با قبل ندارد.

تنها محدودیت‌های مشخص و قابل‌راستی‌آزمایی بر فعالیت‌های هسته‌ای جمهوری اسلامی می‌توانند هدف اصلی شش رئیس‌جمهوری اخیر آمریکا را محقق کنند: جلوگیری از دستیابی ایران به بمب.

ترجمه از وب‌سایت موسسه واشنگتن برای سیاست خاور نزدیک

دیدگاه و نظرات ابراز شده در این مقاله لزوماً سیاست یا موضع ایندیپندنت فارسی را منعکس نمی کند.

بیشتر از دیدگاه