واکنش‌ها به گزارش نیویورک‌تایمز دربارهٔ سدهای ایران؛ «توجیه حمله به زیرساخت‌ها است»

کاوه مدنی: این روایت مصداق روزنامه‌نگاری غیرمسئولانه است که می‌تواند پیامدهای خطرناکی برای زیرساخت‌های غیرنظامی آب داشته باشد

روزنامهٔ نیویورک‌تایمز روز دوشنبه در گزارشی مدعی شد که به‌ گفتهٔ برخی تحلیلگران، شماری از سدها و طرح‌های انتقال آب در ایران ممکن است برای پشتیبانی از برنامهٔ موشکی این کشور احداث شده باشند.

در بخشی از گزارش این رسانه آمده است: «گسترش چشمگیر سدها و پروژه‌های انتقال آب مانند خط لوله‌ها و تونل‌ها، در سراسر ایران به‌ویژه در مناطقی که ظاهراً هیچ نیازی به چنین پروژه‌هایی نداشتند، مدت‌ها است که برای فعالان محیط‌زیست معما بوده است. پس از آنکه حملات هوایی آمریکا و اسرائیل در سال جاری، تأسیسات موشکی پنهان ایران را در بسیاری از همان مناطق هدف قرار داد، برخی تحلیلگران احتمال دادند که پاسخ این معما را یافته‌اند. به‌ گفتهٔ آن‌ها، ممکن است این طرح‌های آبی برای پشتیبانی از تقویت توان نظامی ایران اجرا شده باشند.»

نویسندگان این گزارش همچنین مدعی شدند که «با توجه به محرمانه بودن برنامهٔ موشکی ایران، ارتباط احتمالی آن با طرح‌های بلندپروازانهٔ توسعهٔ زیرساخت‌های آبی این کشور که چند دهه قدمت دارد، همچنان در حد گمانه‌زنی است. با این حال، به باور برخی کارشناسان، شواهد موجود احتمال چنین ارتباطی را به‌طور جدی تقویت می‌کند.»

این ادعاها بلافاصله با واکنش‌هایی مواجه شد. گروهی گزارش را زمینه‌سازی برای توجیه حمله به زیرساخت‌های غیرنظامی ایران می‌دانند و گروهی دیگر، تأکید می‌کنند که شواهد موجود برای اثبات چنین ارتباطی کافی نیست.

یکی از نخستین انتقادها به گزارش این رسانه را کاوه مدنی، رئیس موسسهٔ آب، محیط‌زیست و سلامت دانشگاه سازمان ملل، مطرح کرد. مدنی یکی از کارشناسانی است که در گزارش نیویورک‌تایمز از گفته‌های او استفاده شده است. او با انتشار پیامی در شبکهٔ اجتماعی ایکس نوشت: «حدس و گمان مدرک نیست. نزدیکی جغرافیایی دو متغیر دلیلی بر وجود رابطهٔ علت و معلولی بین آن‌ها نیست. حتی کسانی که به ایران حمله کردند، هم دربارهٔ ارتباط سدها با موشک‌ها چنین ادعاهایی مطرح نکردند.»

مدنی با انتقاد از رویکرد این روزنامهٔ آمریکایی و گزارش «جنگ ممکن است معمای دیرینه سدهای ایران را که بدون دلیل روشنی ساخته شدند، حل کند»، نوشت: «این روایت تقلیل‌گرایانه و جنجال‌آفرین مصداق روزنامه‌نگاری غیرمسئولانه است که می‌تواند پیامدهای خطرناکی برای زیرساخت‌های غیرنظامی آب داشته باشد». او در ادامه تأکید کرد که نیویورک‌تایمز باید عملکردی بهتر از این داشته باشد.

پژوهشگر مورد استناد نیویورک‌تایمز: نزدیکی سدها به تأسیسات نظامی، مجوز حمله نیست

نیما شکری، پژوهشگری که یافته‌های پیشین او از مبانی گزارش نیویورک‌تایمز درباره ارتباط احتمالی سدهای ایران با تأسیسات موشکی بوده است، نیز به واکنش‌ها پاسخ داد و تأکید کرد که نزدیکی جغرافیایی سدها به اهداف نظامی، نه دلیل احداث آن‌ها را مشخص می‌کند و نه حمله به این زیرساخت‌ها را توجیه می‌کند.

شکری شامگاه دوشنبه ۱۶ نوامبر (۲۵ آبان) در شبکه اجتماعی ایکس نوشت: «نزدیکی سدها به اهداف نظامی مشخص نمی‌کند که چرا این سدها ساخته شده‌اند و حمله به آن‌ها را نیز توجیه نمی‌کند.»

او در ادامه تأکید کرد که برخلاف برداشت برخی منتقدان، گزارش نیویورک‌تایمز خواستار حمله به سدها یا زیرساخت‌های آبی نشده است.

این پژوهشگر افزود: «می‌خواهم کاملاً صریح باشم: من به‌شدت مخالف حمله به سدها و زیرساخت‌های آب غیرنظامی هستم، صرف‌نظر از اینکه چه کسی چنین حملاتی را انجام دهد. این حملات جان انسان‌ها، امنیت آب و غذا و زیست‌بوم‌ها را تهدید می‌کنند.»

شکری همچنین به بخشی از اظهارات خود در گزارش نیویورک‌تایمز اشاره کرد که در آن گفته بود: «بسیاری از سدهای ایران کارکردهای اساسی غیرنظامی، از جمله تأمین آب، آبیاری و تولید برق‌آبی دارند؛ به‌ویژه در کشوری که با کمبود آب مواجه است. هرگونه نقش نظامی احتمالی نباید این کارکردها را تحت‌الشعاع قرار دهد.»

او در پایان توضیح داد که پیام علمی اصلی‌اش این است که جاه‌طلبی‌های ملی، چه نظامی، چه صنعتی و چه کشاورزی، باید محدودیت‌های محیط‌زیستی و منابع آب را رعایت کنند؛ در غیر این صورت، مردم، زیست‌بوم‌ها و نسل‌های آینده هزینه آن را خواهند پرداخت.

پیام تهران: زیرساخت در برابر زیرساخت

ساعاتی پس از انتشار این گزارش، انتقادها و تهدیدها در ایران نیز آغاز شد. محمد باقر قالیباف، رئیس مجلس شورای اسلامی و عضو ارشد هیأت مذاکره‌کننده با آمریکا، با انتشار پیامی در ایکس، دربارهٔ هدف قرار گرفتن سدها در ایران در دور بعدی حملات، هشدار داد.

Read More

This section contains relevant reference points, placed in (Inner related node field)

قالیباف ضمن بازنشر مقاله نیویورک‌تایمز، نوشت: «در حالی که برای دور بعدی حملات به زیرساخت‌های غیرنظامی آماده می‌شوند، 'کارشناسان' آن‌ها به نیویورک‌تایمز می‌گویند که سدهای نزدیک به سایت‌های موشکی ایران، کاربری دوگانه دارند. بسیار خب! قانون جدید: هر سد، بندر یا نیروگاهی که در نزدیکی یک پایگاه آمریکایی یا اسرائیلی قرار دارد، دارای کاربری دوگانه است. ما منطق خودتان را به صورت یکسان و بی‌طرفانه به کار خواهیم گرفت.»

در ادامه، اسماعیل بقائی، سخنگوی وزارت امور خارجه جمهوری اسلامی ایران، هم گزارش نیویورک‌تایمز را «نمونه دیگری از کارزاری مخرب با هدف توجیه حمله به زیرساخت‌های حیاتی ایران» خواند و در شبکهٔ اجتماعی ایکس نوشت: «جمهوری اسلامی به‌خوبی می‌داند چگونه به هرگونه اقدام تجاوزکارانه پاسخ دهد و اطمینان حاصل کند که چنین اقدامی با پاسخی فراموش‌نشدنی روبه‌رو خواهد شد.»

رسانه‌های داخل ایران نیز به این موضوع واکنش نشان دادند. از جمله تسنیم، رسانه نزدیک به سپاه پاسداران، که در گزارشی مدعی شد «گزارش نیویورک‌تایمز دربارهٔ سدهای ایران با هدایت افسر اطلاعاتی اسرائیل برای زمینه‌سازی جنایات احتمالی نوشته شده است».

تسنیم ادعا کرد که نام نویسندگان گزارش نیویورک‌تایمز صرفاً برای دور کردن اذهان از طراح اصلی این ایده است و در واقعیت امر، رونن برگمن، افسر اطلاعاتی اسرائیلی، شاغل در نیویورک‌تایمز در پشت صحنه اصلی این گزارش قرار دارد و گزارش به سفارش اطلاعات نظامی اسرائیل و با هدف عملیات روانی نوشته شده است.

نشریه اسرائيلی اورشلیم‌پست هم نوشت که اظهارات قالیباف نشان‌دهندهٔ نگرانی تهران از احتمال هدف قرار گرفتن سدها در دور جدید درگیری‌ها است.

با این حال، تا زمان انتشار این گزارش و بررسی واکنش‌ها، هیچ مدرک قطعی و مستقلی ارائه نشد که نشان دهد سدهای مشخصی در ایران با هدف تأمین نیازهای تأسیسات موشکی ساخته شدند. اگرچه برخی کارشناسان نظامی می‌گویند ایجاد زیرساخت مستقل آب و برق برای تأسیسات موشکی از نظر راهبردی منطقی است، کارشناسان آب و محیط زیست معتقدند همپوشانی جغرافیایی سدها و اهداف نظامی دلیل اثبات ارتباط میان آنها نیست.

پروتکل‌ها و قوانین بین‌المللی چه می‌گویند؟

انتشار گزارش نیویورک‌تایمز بار دیگر لزوم توجه به کنوانسیون‌های بین‌المللی را هم برجسته‌ کرد. طبق پروتکل الحاقی کنوانسیون ژنو، حمله به سدها و تأسیسات آبی به دلیل پیامدهای آن برای غیرنظامیان، به‌شدت محدود و تقریباً ممنوع است. اساسنامهٔ رم دیوان کیفری بین‌المللی هم تأکید می‌کند که حمله به زیرساخت‌های غیرنظامی می‌تواند مصداق جنایت جنگی باشد.

یکی از بنیادی‌ترین اصول حقوق جنگ اصل تفکیک (Principle of Distinction) است. بر اساس ماده ۵۲ پروتکل الحاقی اول کنوانسیون‌های ژنو، اهداف حمله باید به اهداف نظامی محدود باشند. برای اینکه یک بنای غیرنظامی به هدف نظامی تبدیل شود، باید دو شرط همزمان برقرار باشد: آن تأسیسات به دلیل ماهیت، موقعیت جغرافیایی، هدف موردنظر یا نحوهٔ استفاده، سهم موثری در عملیات نظامی داشته باشد و دوم آنکه تخریب یا از کار انداختن آن، در شرایط موجود، مزیت نظامی مشخصی ایجاد کند.

 بنابراین، صرف قرار گرفتن یک سد در نزدیکی پایگاه موشکی، تونل نظامی یا تأسیسات زیرزمینی آن سد را به هدف نظامی تبدیل نمی‌کند. همچنین اگر دربارهٔ ماهیت نظامی یک تأسیسات که اصولاً کاربری غیرنظامی دارد، تردید وجود داشته باشد، ماده ۵۲ مقرر می‌کند که باید فرض را بر غیرنظامی بودن آن گذاشت.

یکی دیگر از مهم‌ترین قواعد حقوق جنگ هم اصل تناسب (Principle of Proportionality) است که بر اساس آن، حتی اگر یک تأسیسات واقعاً هدف نظامی محسوب شود، در صورتی که خسارت موردانتظار به غیرنظامیان و اموال غیرنظامی، در مقایسه با مزیت نظامی مشخص و مستقیمی که از حمله انتظار می‌رود، بیش‌ازحد باشد، حمله به آن ممنوع است. در ماده ۵۱ پروتکل الحاقی اول و قواعد عرفی حقوق بین‌الملل بشردوستانه از جمله قاعدهٔ ۱۴ کمیتهٔ بین‌المللی صلیب سرخ، هم بر این اصل تأکید شده است.

موضوع دیگر ماده ۵۶ پروتکل الحاقی اول سال ۱۹۷۷ است که برای سدها، سیل‌بندها و نیروگاه‌های برق هسته‌ای حفاظت ویژه‌ای در نظر گرفته است. طبق این ماده، اگر حمله به این سازه‌ها یا تأسیسات به رها شدن عوامل خطرزا و در پی آن تلفات سنگین غیرنظامیان منجر شود، حمله به آن‌ها ممنوع است، حتی اگر هدف نظامی محسوب شوند.

مادهٔ ۵۴ پروتکل الحاقی اول به کنوانسیون‌های ژنو نیز در بررسی ادعای مطرح‌شده دربارهٔ زیرساخت‌های آبی ایران اهمیت دارد. بند ۲ این ماده حمله به اقلام و تأسیسات ضروری برای بقای جمعیت غیرنظامی، تخریب، از دسترس خارج کردن یا غیرقابل‌استفاده کردن آن‌ها را در صورتی که هدف مشخص از این اقدام‌ها، محروم کردن جمعیت غیرنظامی یا طرف مقابل از امکان استفاده از آنها برای تأمین نیازهای حیاتی باشد، ممنوع می‌داند. این ممنوعیت فارغ از انگیزهٔ اقدام است.

از مصادیق ذکرشده در این بند می‌توان به مواد غذایی، زمین‌های کشاورزی مورداستفاده برای تولید غذا، محصولات کشاورزی، دام‌ها، تأسیسات و ذخایر آب آشامیدنی و سازه‌های آبیاری اشاره کرد.

آیا استفاده دوگانه از زیرساخت‌ها حمله به آن‌ها را قانونی می‌کند؟

اصطلاح «کاربری دوگانه» (Dual-Use) در ادبیات نظامی به تأسیساتی اشاره دارد که هم کاربرد غیرنظامی دارند و هم در خدمت فعالیت‌های نظامی قرار می‌گیرند. مثل نیروگاهی که هم برق شهر را تأمین می‌کند و هم به یک پایگاه نظامی برق می‌رساند یا جاده‌ای که هم برای حمل‌ونقل عمومی و هم برای جابه‌جایی تجهیزات نظامی استفاده می‌شود یا تونلی که بخشی از آن برای اهداف نظامی و بخش دیگری برای تردد غیرنظامیان استفاده می‌شود.

با این حال نکتهٔ حقوقی بسیار مهم این است که کاربری دوگانه به‌خودی‌خود مجوز حمله نیست و برای تبدیل شدن یک زیرساخت به هدف نظامی، همچنان دو شرط اصلی ماده ۵۲ باید برقرار باشد. علاوه بر آن، اصل تناسب و تعهدات مربوط به اقدام‌های احتیاطی نیز باید رعایت شوند.

کمیتهٔ بین‌المللی صلیب سرخ (ICRC) در توضیحاتش دربارهٔ زیرساخت‌های حیاتی، تأکید می‌کند که حتی اگر بخشی از یک زیرساخت غیرنظامی به هدف نظامی تبدیل شود، این موضوع به معنای تبدیل تمام شبکه به یک هدف نظامی نیست. برای مثال، اگر بخشی از شبکهٔ برق یک کشور در خدمت فعالیت‌های نظامی باشد، نمی‌توان کل شبکه برق آن کشور را صرفاً به همین دلیل هدف نظامی تلقی کرد.

 از این رو، بر اساس قواعد حقوق بین‌الملل، صرف طرح ادعای ارتباط میان سدهای ایران و تأسیسات موشکی نمی‌تواند مبنای حقوقی کافی برای مشروع دانستن حمله به این زیرساخت‌ها باشد.