برای ایرانیان میهن‌دوست، پرچم شیر و خورشید نماد هویت ملی است و با حافظۀ تاریخی و فرهنگی آنان پیوندی عمیق دارد. پیشینهٔ نماد شیر و خورشید به ایران باستان بازمی‌گردد، اما کاربرد آن در پرچم و نشان‌های رسمی به روایت منابع تاریخی، از دوران تیموریان آغاز شد. پس از آن، در دوران صفویه و به‌ویژه در زمان شاه‌عباس، این نشان در درفش‌ها و دیگر نشانه‌های حکومتی استفاده شد.
پس از صفویان، نشان شیر و خورشید همچنان جایگاهش را حفظ کرد و بر مهر شاهنشاهی نادرشاه افشار نیز نقش بست. با این حال، در دوران قاجار و به‌ویژه در زمان فتحعلی‌شاه بود که پرچم با نشان شیر و خورشید جایگاهی رسمی‌تر و تثبیت‌شده‌تر یافت.
اصل پنجم متمم قانون اساسی مشروطه ـ چاپ مطبعۀ شاهنشاهی، ۱۳۲۵ قمری
پس از آن نیز با پیروزی جنبش مشروطه و تصویب متمم قانون اساسی در ۱۴ مهرماه ۱۲۸۶ خورشیدی، برای نخستین بار رنگ‌ها و نشان پرچم ایران در قانون اساسی کشور تثبیت شد. اصل پنجم متمم قانون اساسی تصریح می‌کند: «الوان رسمی بیرق ایران سبز و سفید و سرخ و علامت شیر و خورشید است.»
در شهریورماه ۱۲۸۹، مقررات «علائم بیرق‌های دولت علیه ایران» که انواع پرچم‌های ملی، دولتی، نظامی و سلطنتی را از یکدیگر تفکیک می‌کرد، به تصویب رسید. در توصیف پرچم دولتی، به قرار گرفتن شمشیر عمودی در دست راست شیر نیز اشاره شده بود.
Read More
This section contains relevant reference points, placed in (Inner related node field)
با آغاز سلطنت رضاشاه و سپس محمدرضاشاه، سه رنگ پرچم و نشان شیر و خورشید که در قانون اساسی مشروطه به رسمیت شناخته شده بودند، حفظ شدند. البته در دوران پهلوی، برای تعیین ابعاد، جزئیات طراحی و نحوۀ استفاده از پرچم هم دستورها و مصوباتی صادر شد.
یکی از مهم‌ترین این اسناد، مصوبهٔ هیأت وزیران در ۱۴ دی‌ماه ۱۳۳۶ بود که به پیشنهاد وزارت جنگ و بر اساس اصل پنجم متمم قانون اساسی، مشخصات پرچم رسمی ایران را تعیین کرد.
مشخصات رسمی پرچم شیر و خورشید ایران در تصویب‌نامۀ هیئت وزیران-آرشیو قوانین ایران
در بند دوم این مصوبه به‌صراحت آمده است که «نقش شیر خورشید به رنگ زرد طلایی در وسط پرچم روی قسمت سفید» رسم شود. در ادامۀ همین بند، نیز تأکید می‌شود که سر شیر باید به سمت چوب پرچم باشد و شمشیر به‌صورت عمودی در دست راست آن قرار گیرد.
در این بند، عبارت «نقش شیر خورشید» به مجموعۀ نشان اشاره دارد که شمشیر نیز یکی از اجزای آن است. بر این اساس، رنگ زرد طلایی تعیین‌شده برای نشان شیر و خورشید، شمشیر را نیز در برمی‌گیرد و نمی‌توان آن را عنصری مستقل و خارج از مشخصات رنگی نشان در نظر گرفت. به بیان دیگر، تصویب‌نامۀ سال ۱۳۳۶ علاوه بر تعیین موقعیت شمشیر، برای رنگ‌آمیزی مجموعۀ نشان شیر و خورشید هم مبنای قانونی مشخصی فراهم کرد.
اهمیت مصوبهٔ سال ۱۳۳۶ در این است که برای شکل، رنگ و اجزای نشان رسمی پرچم ایران ضوابط مشخصی تعیین کرده است. از این رو، تغییر رنگ یا حذف بصری یکی از اجزای اصلی نشان شیر و خورشید از جمله شمشیر را نمی‌توان طبق سلیقه شخصی یا گروهی، تغییر داد.
نقاشی قدیمی از سپاهیان ایران در جنگ با روسیه در سال ۱۸۳۵ میلادی با پرچم شیر و خورشید-خبرآنلاین
ضوابط مربوط به طراحی پرچم شیر و خورشید ایران به تصویب‌نامۀ سال ۱۳۳۶ محدود نیست و در سال‌های بعد از آن نیز برای یکسان‌سازی شکل، تولید و نحوۀ استفاده از پرچم، اقدام‌هایی انجام شد. به عنوان مثال در سال ۱۳۳۷، مقررات مربوط به پرچم بار دیگر بازنگری شد و طبق آن، خط مستقیم زیر پای شیر با روبانی تاخورده جایگزین شد. این تغییر نشان می‌دهد که حتی جزئیات ظاهری نشان مانند شکل بخش زیر پای شیر نیز در روند بازنگری‌های رسمی موردتوجه قرار می‌گرفت و بر اساس سلیقهٔ شخصی افراد نبود.
هوشنگ طالع، پژوهشگر تاریخ ایران، در کتاب «خورشید و شیر از گاه کهن تا امروز» با استناد به تصویب‌نامۀ اصلاحی ۱۳ دی‌ماه ۱۳۳۷ می‌نویسد که سازمان برنامه مأمور شد پرچم‌های موردنیاز کشور را مطابق نمونه‌های مصوب تهیه کند و در اختیار فروشگاه‌ها قرار دهد. بر این اساس، نه‌تنها طراحی پرچم، بلکه تولید و توزیع آن نیز باید بر پایۀ الگوهای تعیین‌شده انجام می‌گرفت تا نمونه‌های عرضه‌شده با مشخصات رسمی مطابقت داشته باشند.
طرح نشان شیر و خورشید منتسب به مقررات سال ۱۳۳۷ـ ویکی‌پدیا
روند یکسان‌سازی نقش شیر و خورشید در دهۀ ۱۳۴۰ نیز ادامه یافت. یحیی ذکاء، پژوهشگر تاریخ و فرهنگ ایران، در مجموعه مقالات «تاریخچۀ تغییرات و تحولات درفش و علامت دولت ایران از آغاز سدۀ سیزدهم هجری قمری تا امروز» که سال ۱۳۴۴ در مجلۀ «هنر و مردم» منتشر شد، سیر تحول این نشان را بررسی کرد.
در روایت‌های تاریخی که به پژوهش او استناد می‌کنند، آمده است که در همان سال، کمیسیونی در موسسۀ استاندارد و تحقیقات صنعتی ایران برای تدوین مشخصات استاندارد پرچم تشکیل شد و در طرح منتسب به آن، بار دیگر خط مستقیم جای روبان تاخورده را زیر پای شیر گرفت. اسناد تصویری دوران محمدرضاشاه نیز از تحول تدریجی شیوۀ ترسیم شیر و خورشید در کاربردهای رسمی حکایت دارند.
مجموعۀ این اسناد و شواهد تاریخی نشان می‌دهد که در دوران پهلوی، طراحی نشان شیر و خورشید با حفظ هویت و اجزای اصلی آن، در مقاطع مختلف بازنگری شد. با این حال، تغییر مشخصات پرچم رسمی با تغییر سلیقه‌ای یک تصویر تفاوت داشت و مستلزم رعایت ضوابط و تصمیم‌های مراجع مسئول بود.
نقاشی تاریخی نبرد نیروهای ایرانی و روس در دوران قاجار، با تصویر پرچم شیر و خورشید در میان سربازان ایرانی ـ موزۀ آرمیتاژ، سن‌پترزبورگ
نشان شیر و خورشید به گواهی اسناد تصویری
علاوه بر اسناد قانونی و تصویب‌نامه‌های دولتی، تصاویر تاریخی نیز نشان می‌دهند که نقش شیر و خورشید در پرچم ایران با رنگ طلایی ترسیم می‌شد و شمشیر به‌عنوان یکی از اجزای اصلی این نشان، جایگاهی مشخص و قابل‌تشخیص داشت.
از تصاویر چاپ‌شده در روزنامه‌های دوران رضاشاه تا عکس رنگی مراسم رسمی، استقبال از سران کشورهای خارجی و تشریفات حکومتی دوران محمدرضاشاه، نمونه‌های متعددی وجود دارد که می‌توان آن‌ها را با مشخصات قانونی پرچم ایران تطبیق داد.
پرچم ملی ایران و پرچم ترکیه در دیدار رضاشاه و آتاتورک در سال ۱۳۱۳-ویکی‌پدیا
از جمله این اسناد می‌توان به تصاویر سفر رسمی رضاشاه به ترکیه در خردادماه ۱۳۱۳ و دیدار او با مصطفی کمال آتاتورک اشاره کرد. روزنامۀ «جمهوریت» ترکیه در شمارۀ ۱۵ ژوئن ۱۹۳۴، برابر با ۲۵ خرداد ۱۳۱۳، همزمان با ورود رضاشاه، تصویری از او را همراه با پرچم ایران و ترکیه در صفحۀ نخست منتشر کرد.
در این تصویر رنگی، نشان شیر و خورشید بر پرچم ایران با رنگ طلایی نمایش داده شده است. عکس‌های تاریخی دیدار رضاشاه و آتاتورک نیز از دیگر اسناد تصویری این سفر به شمار می‌روند.
صفحۀ نخست روزنامۀ جمهوریت ترکیه، ۱۵ ژوئن ۱۹۳۴، همزمان با سفر رسمی رضاشاه به ترکیه ـ آرشیو روزنامۀ جمهوریت
از مراسم رسمی، رژه‌های نظامی و استقبال از سران کشورهای خارجی در دوران محمدرضاشاه نیز تصاویر متعددی وجود دارد که پرچم شیر و خورشید را در جایگاه پرچم رسمی ایران نشان می‌دهند.
پرچم‌های ایران در کنار پرچم‌های آمریکا در استقبال رسمی از ریچارد نیکسون، رئیس‌جمهوری وقت آمریکا در تهران، ۹ خرداد ۱۳۵۱ ـ آرشیو عکس کاخ سفید
یکی دیگر از مهم‌ترین نمونه‌ها عکس‌های سفر ریچارد نیکسون، رئیس‌جمهوری وقت آمریکا، به تهران در ۹ خرداد ۱۳۵۱ است که در تصاویر ثبت‌شده از مراسم استقبال و عبور کاروان ریاست‌جمهوری از خیابان‌های تهران، پرچم‌های سه‌رنگ ایران با نشان طلایی شیر و خورشید کنار پرچم‌های آمریکا دیده می‌شوند.
ادای احترام به کوروش بزرگ در جشن‌های دو هزار و ۵۰۰ ساله-سایت شهبانو فرح پهلوی
حتی در برخی نمونه‌های تاریخی پرچم شیر و خورشید که برای مراسم تشریفاتی تهیه می‌شدند و شمشیر در آن‌ها به رنگ سفید یا نقره‌ای بود، از خطوط تیره یا مشکی برای دورگیری تیغۀ شمشیر استفاده می‌شد تا مرز آن با زمینۀ سفید پرچم مشخص باشد. به این ترتیب، شمشیر همچنان به‌عنوان یکی از اجزای اصلی نشان شیر و خورشید، آشکار و قابل‌تشخیص باقی می‌ماند. همان‌طور که در جریان جشن‌های دو هزار ۵۰۰ سالهٔ شاهنشاهی ایران در مهرماه ۱۳۵۰ در پاسارگاد، ردیف‌هایی از پرچم‌های سه‌رنگ ایران با این ویژگی کنار آرامگاه کوروش به اهتزاز درآمدند.
نمونۀ دیگر، تصویری از مراسم رسمی استقبال از محمدرضاشاه و شهبانو فرح پهلوی در فرودگاه مشهد در ۷ خرداد ۱۳۵۷ خورشیدی است. در این عکس رنگی، پرچم شیر و خورشید کنار شاه دیده می‌شود و نقش شیر و خورشید در بخش سفید پرچم، با خطوط مشخص و قابل‌تشخیص، ترسیم شده است.
مراسم خاکسپاری محمدرضاشاه پهلوی در قاهره-سایت شهبانو فرح پهلوی
در مراسم خاکسپاری محمدرضاشاه پهلوی در ۷ مرداد ۱۳۵۹، در قاهره، تابوت او با پرچم سه‌رنگ شیر و خورشید ایران پوشانده شده بود. در تصویری رنگی از این مراسم که در وب‌سایت رسمی شهبانو فرح پهلوی منتشر شد، انور سادات، رئیس‌جمهوری وقت مصر، کنار اعضای خانوادۀ سلطنتی دیده می‌شود و روی تابوت، نشان شیر و خورشید و شمشیر با رنگ طلایی و خطوط مشخص روی بخش سفید پرچم قابل‌مشاهده است.
از دیگر تصاویر شناخته‌شدۀ دوران پهلوی عکس رنگی محمدرضاشاه هنگام ادای احترام نظامی به پرچم ایران است که در آن شاه فقید با لباس نظامی در برابر ردیفی از پرچم‌های سه‌رنگ شیر و خورشید ادای احترام می‌کند. نقش شیر و خورشید روی نوار سفید پرچم‌ها به رنگ طلایی دیده می‌شود و شمشیر در دست شیر نیز قابل‌تشخیص است.
پیام شاهزاده رضا پهلوی در شبکه اجتماعی اکس، فروردین ۱۴۰۳-صفحه رسمی شاهزاده رضا پهلوی
شاهزاده رضا پهلوی نیز همواره پرچم سه‌رنگ شیر و خورشید را به‌عنوان نماد ملی ایران معرفی کرده است. او فروردین ۱۴۰۳، با انتشار تصویر مشهور ادای احترام نظامی محمدرضاشاه پهلوی به پرچم شیر و خورشید در شبکهٔ اجتماعی ایکس نوشت: «این پرچم ملی ایران است که من از کودکی می‌شناسم و همیشه به آن ادای احترام کرده‌ام: پرچم سه رنگ شیروخورشیدنشان ایران که همه ایرانیان را با وجود تفاوت‌هایشان نمایندگی می‌کند. به حاشیه‌سازان اجازه ندهید که این نماد اتحاد ملی ما را به عامل اختلاف تبدیل کنند.»
پرچم شیر و خورشید در کنار شاهزاده رضا پهلوی، قاهره، ۹ آبان ۱۳۵۹-ویکی‌پدیا
یکی از مهم‌ترین بزنگاه‌های تاریخی که شاهزاده رضا پهلوی، پرچم شیر و خورشید را به‌عنوان نماد ملی ایران در کنار خود قرار داد، مراسم اعلام آمادگی برای پذیرش مسئولیت‌های پادشاهی در ۹ آبان ۱۳۵۹، برابر با ۳۱ اکتبر ۱۹۸۰، در کاخ قبه قاهره، پایتخت مصر، بود.
این مراسم سه ماه پس از درگذشت محمدرضاشاه و همزمان با بیستمین سالروز تولد رضا پهلوی برگزار شد. او در برابر پرچم سه‌رنگ شیر و خورشید و قرآن، سوگند یاد کرد که زندگی خود را وقف دفاع از استقلال، حاکمیت ملی و حقوق ملت ایران کند. در تصویر ثبت‌شده از این مراسم نیز پرچم شیر و خورشید با نشان طلایی کنار او دیده می‌شود.
پرچم تکه‌دوزی‌شده شیر و خورشید در کنار شاهزاده رضا پهلوی- - ایندیپندنت فارسی
شاهزاده رضا پهلوی در سفرها، نشست‌ها و پیام‌های ویدیویی خود، هم بارها پرچمی تکه‌دوزی‌شده با نشان شیر و خورشید را کنار خود قرار داده است.
مشروطه‌خواهان با پرچم شیر و خورشید ایران ـ مؤسسۀ مطالعات و پژوهش‌های سیاسی
به همهٔ این موارد باید این نکته را هم افزود که دست‌کم از دورهٔ مشروطه به بعد، پرچم شیر و خورشید به عنوان نماد همبستگی و ملی ایران برای آزادی‌خواهی کاربرد داشت. قدیمی‌ترین سند موجود نیز عکس مشروطه‌خواهان سوار بر اسب است که در میان آنان، پرچم ایران با نشان شیر و خورشید برافراشته شده است.
در واقع، یکی از دستاوردهای مهم جنبش مشروطه، تثبیت جایگاه قانونی پرچم ایران بود؛ به‌گونه‌ای که مشخصات آن دیگر صرفاً تابع اراده و تصمیم‌های شخصی نباشد، زیرا پرچم ملی یک کشور نماد رسمی هویت و حاکمیت ملی است و رنگ‌ها، نشانه‌ها و مشخصات آن در کشورهایی که برای پرچم قوانین و مقررات مشخصی دارند، تابع ضوابط حقوقی است. از این رو، حتی بالاترین مقام سیاسی کشور نیز نمی‌تواند بر اساس سلیقه یا برداشت شخصی خود، اجزای پرچم رسمی را تغییر دهد. هرگونه تغییر در مشخصات قانونی آن باید از مسیر مراجع صلاحیت‌دار و تشریفات مقرر انجام شود و پس از تصویب نیز به‌صورت رسمی، اعلام و منتشر شود.
