از مصر باستان تا نوروز ۱۴۰۶؛ بازگشت پیراهن و دامن‌ پلیسه

یکی از کهن‌ترین نمونه‌های شناخته‌شده پلیسه در مصر باستان کشف شده است

تصویر ترکیبی از زنانی که لباس پلیسه پوشیده‌اند در زمینه‌ای از  نقاشی‌هایی از مصر باستان

هنر کهن چین‌دار کردن پارچه، یا همان «پلیسه»، قرار است بیش از پیش به ویترین فروشگاه‌ها بازگردد. دامن‌های پلیسه، به‌ویژه با قد متوسط و بلند و با پارچه‌های سبک و لغزان، از گزینه‌های شاخص بهار و تابستان ۲۰۲۷ به شمار می‌روند. طراحانی مانند برندن مکسول، بوتگا ونتا و سلین در مجموعه‌های تازه‌شان به چین‌دار کردن پارچه، حجم و حرکت لباس توجه نشان داده‌اند.

اما شاید چشمگیرترین حضور پلیسه را بتوان در مجموعهٔ بهار و تابستان ۲۰۲۷ دیور دید. جاناتان اندرسون در این مجموعه پارچه‌های نازک و نیمه‌شفاف، به‌ویژه شیفون را به دامن‌ها و پیراهن‌هایی با چین‌های ظریف تبدیل کرد. چین‌خوردگی‌ها در بخش‌های مختلف مجموعه، از دامن‌های کوتاه تا پیراهن‌های بلند و چندلایه حضور داشتند و با حرکت مدل‌ها، حجم و فرم تازه‌ای پیدا می‌کردند. اندرسون در این مجموعه به سراغ یکی از ویژگی‌های قدیمی طراحی دیور نیز رفت: حجم دادن به دامن و شکل دادن به اندام، اما این بار با پارچه‌هایی بسیار سبک‌تر از نمونه‌های کلاسیک.

Read More

This section contains relevant reference points, placed in (Inner related node field)

پلیسه هنر ایجاد چین‌های منظم و نسبتاً ماندگار روی پارچه، از قدیمی‌ترین شیوه‌های شکل دادن به لباس است. برخلاف چین‌هایی که هنگام دوخت با جمع کردن پارچه ایجاد می‌شوند، در پلیسه‌کاری پارچه با فشار، رطوبت و حرارت به شکل چین‌های ریز یا درشت درمی‌آید و فرم تازه‌ای می‌یابد. البته برخی چین‌ها در خیاطی با دوخت تثبیت می‌شوند و هر چین‌دارشدنی به حرارت نیاز ندارد.

پلیسه‌کاری به شناخت دقیق ویژگی‌های پارچه، مهارت در اندازه‌گیری و تا زدن، و درک فرم نهایی لباس نیاز دارد. جنس الیاف، ضخامت پارچه و جهت برش آن تعیین می‌کند که چین‌ها چگونه شکل بگیرند، تا چه اندازه باز شوند و هنگام حرکت چه حالتی پیدا کنند.

از نظر فنی، پلیسه انواع گوناگونی دارد. در پلیسه آکاردئونی (Accordion Pleats) چین‌های باریک و موازی به‌تناوب به جلو و عقب تا می‌شوند و مانند بخش چین‌دار ساز آکاردئون باز و بسته می‌شوند. این نوع پلیسه به دامن‌ها و پیراهن‌ها حجم و حرکت می‌بخشد. در پلیسهٔ یک‌طرفه یا چاقویی (Knife Pleats) چین‌های تیز و تخت همگی به یک سو می‌خوابند و ظاهری مرتب و ساختارمند ایجاد می‌کنند؛ شیوه‌ای که در دامن‌های کلاسیک و لباس‌های فرم مدارس نیز کاربرد دارد.

پلیسهٔ جعبه‌ای (Box Pleats) از دو چین یک‌طرفه که در جهت مخالف یکدیگر تا می‌شوند تشکیل می‌شود و به پارچه حجم مشخص و ساختاریافته‌ای می‌دهد. در مقابل، در پلیسهٔ جعبه‌ای معکوس (Inverted Pleats) چین‌ها به سمت داخل و روی یکدیگر تا می‌شوند و برجستگی اصلی زیر سطح پارچه پنهان می‌ماند. به همین دلیل، ظاهر لباس در حالت ایستاده صاف‌تر است، اما هنگام راه رفتن یا نشستن چین‌ها باز می‌شوند و آزادی حرکت بیشتری فراهم می‌کنند.

نوع دیگری به نام پلیسهٔ خورشیدی (Sunburst Pleats) وجود دارد که چین‌های آن در قسمت بالایی باریک‌اند و هرچه به پایین دامن نزدیک می‌شوند، پهن‌تر می‌شوند. این شیوه برای دامن‌های کلوش و پیراهن‌های بلند مناسب است و هنگام حرکت، باز شدن چین‌ها حالتی شبیه پرتوهای خورشید ایجاد می‌کند.

یکی از کهن‌ترین نمونه‌های شناخته‌شده این هنر در مصر باستان کشف شده است. پیراهن کتانی «ترخان» که قدمت آن با آزمایش کربن‌سنجی به حدود سه هزار پیش از میلاد می‌رسد، روی آستین‌ها و بخش بالاتنه چین‌های منظم دارد. این لباس که اکنون در مجموعهٔ موزهٔ پتری دانشگاه کالج لندن نگهداری می‌شود، از قدیمی‌ترین پوشاک بافته‌شدهٔ باقی‌مانده در جهان است و نشان می‌دهد مصریان باستان نه‌تنها پارچه‌های کتانی ظریف می‌بافتند، بلکه شیوهٔ شکل دادن و چین‌دار کردن آنها را نیز می‌شناختند.

پلیسه‌کاری در پوشاک یونان و روم باستان نیز دیده می‌شود. جامه‌های مستطیلی که با سنجاق و کمربند روی بدن قرار می‌گرفتند، با چین‌های عمودی و افتادگی پارچه شکل می‌یافتند؛ هرچند این چین‌ها همیشه از نوع پلیسهٔ تثبیت‌شده نبودند. چین‌دار کردن پارچه در طول تاریخ در لباس‌های سنتی و رسمی سرزمین‌های گوناگون به کار می‌رفته و نمی‌توان آن را هنر انحصاری یک سرزمین دانست.

در آغاز قرن بیستم، ماریانو فورتونی، طراح اسپانیایی ساکن ونیز، به همراه آدل هنریت نیگرن، با طراحی لباس مشهور «دلفوس» (Delphos)، پلیسه‌کاری ظریف روی ابریشم را به یکی از دستاوردهای مهم طراحی لباس مدرن تبدیل کردند. این لباس که از جامه‌های یونان باستان الهام گرفته بود و در سال ۱۹۰۹ به ثبت رسید، با صدها چین بسیار باریک و مهره‌های شیشه‌ای مورانو، بی‌نیاز از ساختار سخت کرست روی بدن می‌نشست و با حرکت تن تغییر شکل می‌داد. روش دقیق پلیسه‌کاری فورتونی همچنان از رازهای تاریخ نساجی است و نمونه‌های قدیمی این لباس به مراقبت ویژه نیاز دارند.

تحول مهم دیگر در اواخر قرن بیستم رخ داد؛ زمانی که ایسی میاکه، طراح ژاپنی، پلیسه را از یک فن تزئینی به اساس طراحی لباس تبدیل کرد. او در سال ۱۹۹۳ مجموعهٔ مشهور «پلیسه پلیز» (Pleats Please) را معرفی کرد که در آن، برخلاف روش متداول، ابتدا لباس را با ابعاد بزرگ‌تر می‌دوختند و سپس آن را با حرارت پلیسه می‌کردند. میاکه از پارچه‌های پلی‌استری بهره می‌برد که چین‌هاشان پس از شست‌وشو نیز پایدار می‌ماند. این شیوه امکان تولید لباس‌هایی سبک، انعطاف‌پذیر و مناسب استفادهٔ روزمره را فراهم کرد.

پلیسه‌کاری هنوز هم در کارگاه‌های تخصصی به شیوهٔ دستی انجام می‌شود. در یکی از روش‌های سنتی، پارچه را میان دو قالب کاغذی یا مقوایی که با دقت و به شکلی یکسان تا خورده‌اند قرار می‌دهند. سپس مجموعه را در دستگاه بخار یا محفظهٔ حرارتی می‌گذارند تا چین‌ها تثبیت شوند. ساخت قالب و جا دادن پارچه، به‌ویژه برای چین‌های پیچیده و پارچه‌های ظریف، مهارت زیادی می‌طلبد.

کارگاه تاریخی لونیون (Lognon) در پاریس که پیشینهٔ آن به سال ۱۸۵۳ می‌رسد و اکنون بخشی از مجموعه کارگاه‌های تخصصی شانل است، از نمونه‌های مشهور حفظ این مهارت به شمار می‌رود. در این کارگاه برای اجرای بعضی طرح‌ها، صنعتگران قالب‌های بزرگ مقوایی را با دست تا می‌کنند و پارچه‌هایی مانند ابریشم، ارگانزا، کرپ و حتی چرم را میان آنها قرار می‌دهند. بعضی از این پارچه‌ها برای تثبیت چین‌ها چند ساعت در محفظهٔ بخار می‌مانند.

در مقابل، تولیدکنندگان صنعتی با دستگاه‌های پلیسه‌زنی غلتکی و حرارتی، پارچه‌های چین‌دار را در حجم انبوه تولید می‌کنند. دوام چین‌ها به جنس الیاف و روش تثبیت آنها بستگی دارد. الیاف مصنوعی گرمانرم، به‌ویژه پلی‌استر، بر اثر حرارت شکل تازه‌ای می‌گیرند و پس از سرد شدن، چین‌ها را بهتر حفظ می‌کنند. اما پلیسه روی ابریشم، پنبه و کتان معمولاً در برابر شست‌وشو و رطوبت آسیب‌پذیرتر است و ممکن است به مراقبت، تثبیت دوباره یا پلیسه‌کاری مجدد نیاز داشته باشد.

بخش بزرگی از آنچه امروز در دنیای مد می‌بینیم بازآفرینی شیوه‌ها و فنونی است که هزاران سال پیش به کار می‌رفتند. طراحان با بهره‌گیری از الیاف جدید، ابزارهای پیشرفته و روش‌های نوین تولید، این فنون کهن را با نیازها و سلیقهٔ امروز سازگار می‌کنند. پنج هزار سال گذشته است اما هنوز بخشی از سلیقهٔ انسان باستان در ما باقی مانده است؛ همان علاقه به پارچه‌هایی که با چین خوردن حجم می‌گیرند و با هر حرکت بدن شکلی تازه می‌یابند.

بیشتر از مُد و زیبایی