وزارت کشور جمهوری اسلامی ایران با ابلاغ نامه‌ای به استانداران سراسر کشور، مسیر صدور مجوز تکثیر و پرورش ماهی تیلاپیا را در مناطق جدید باز کرد. این تصمیم که در ادامه سال‌ها اصرار سازمان شیلات بر توسعه پرورش این ماهی غیربومی اتخاذ می‌شود، در حالی است که متخصصان همواره دربارهٔ تهدید تنوع زیستی، منابع آب و معیشت صیادان هشدار داده‌اند. تجربه گسترش تیلاپیا در خوزستان هم نشان می‌دهد نگرانی‌ها تنها خطری در آینده نیست و پیامدهای ورود ماهیان مهاجم پیش‌تر هم در آب‌های ایران آشکار شده است.
زینب رحیمی، روزنامه‌نگار محیطزیست، با انتشار تصویر نامهٔ وزارت کشور، نوشت دولت برخلاف توصیهٔ متخصصان، برای توسعه پرورش تیلاپیا اقدام کرده است. او از سازمان حفاظت محیطزیست هم انتقاد کرد که با وجود فرصت یک‌ماهه برای اعلام رسمی مخالفت، مخالفتش را در آستانهٔ پایان مهلت اعلام کرد.
نامه اول مهر ۱۴۰۵ وزارت کشور به جلسهٔ دهم شهریور کمیسیون اصل ۹۰ مجلس استناد می‌کند. در بند نخست، توقف تولید تیلاپیا از سوی سازمان محیطزیست در سال ۱۳۹۷ «غیرقانونی» توصیف و صدور مجوز برای واحدهای موجود و جدید در سمنان، یزد، خراسان جنوبی و قم، مطابق ضوابط همان سال، درخواست شده است.
در بند دوم، سازمان محیطزیست موظف شده تا پایان مهر با همکاری دستگاه‌های دیگر، ضوابط جدید را تدوین کند. در غیر این صورت، از ابتدای آبان صدور مجوز در سایر استان‌ها بر اساس ضوابط سازمان شیلات انجام می‌شود. به این ترتیب، اختلاف بر سر ضوابط حفاظتی به تعیین مهلتی اداری برای گسترش فعالیتی تبدیل شده که دستگاه مسئول حفاظت از تنوع زیستی با توسعه آن مخالف است.
حمید ظهرابی، معاون محیطزیست طبیعی و تنوع زیستی سازمان حفاظت محیطزیست ایران، مدعی شد که ضوابط چهار استان به معنای موافقت با توسعه پرورش تیلاپیا در مناطق دیگر نیست. او همچنین به نگرانی حدود ۱۵۰ استاد دانشگاه، پژوهشگر و انجمن علمی و محیط‌زیستی دربارهٔ آسیب‌های احتمالی این تصمیم اشاره کرد.
سابقهٔ این مناقشه به دو دهه قبل بازمی‌گردد. اسناد مرکز پژوهش‌های مجلس نشان می‌دهد موسسهٔ تحقیقات شیلات ایران سال ۱۳۸۴ مجوز ورود تیلاپیا برای پرورش آزمایشی در یزد را دریافت کرد. ادامه فعالیت به بررسی و مجوز محیطزیست مشروط بود، اما طبق همان گزارش، بخش خصوصی بدون دریافت مجوزهای لازم، دامنه تکثیر را به اهواز و مناطق دیگر گسترش داد.
در خوزستان، حضور تیلاپیا از اوایل دهه ۱۳۹۰ در منابع آبی گزارش شد و شورای پدافند غیرعامل استان در سال ۱۳۹۵ آن را از تهدیدهای زیستی معرفی کرد. مرکز پژوهش‌های مجلس نیز اردیبهشت ۱۴۰۱، گسترش تیلاپیا در رودخانه‌ها و تالاب‌های خوزستان را «تجربهٔ تلخ و یک فاجعه» خواند. طبق یافته‌های این مرکز، سهم تیلاپیا از صید در برخی پهنه‌های آبی، از جمله شادگان و کارون، تا ۷۰ درصد رسیده بود.
باربد صفایی مهرو، کنشگر محیطزیست، نیز در آذر ۱۴۰۲ با انتشار مشاهدات میدانی خود، از گلایهٔ صیادان درباره جایگزینی ماهیان بومی با تیلاپیای ارزان‌تر خبر داد. او گسترش این ماهی در کارون، کرخه و دز را تهدیدی برای تنوع زیستی و اقتصاد محلی دانست.
Read More
This section contains relevant reference points, placed in (Inner related node field)
با این حال، سازمان شیلات همچنان بر مزیت اقتصادی تولید تیلاپیا تاکید داشت. حسین حسینی، رئیس وقت این سازمان، آذر ۱۴۰۲ از برنامهٔ توسعهٔ تولید در تمام استان‌ها سخن گفت. اظهاراتی که دو روز بعد، با تأکید غلامرضا ابدالی، مدیرکل وقت دفتر حفاظت حیات‌وحش سازمان محیطزیست، بر پابرجا بودن محدودیت‌ها، مواجه شد.
تیلاپیا نام عمومی چند گونه آبزی متفاوت است و تیلاپیای نیل را که موضوع طرح‌های پرورشی است، نباید با تیلاپیای زیلی گسترش‌یافته در خوزستان یکسان دانست. با این حال تجربه استقرار گونه‌های غیربومی اهمیت پیشگیری از ورود آن‌ها به طبیعت را نشان می‌دهد. رشد و تکثیر سریع و سازگاری بالای تیلاپیای نیل می‌تواند مهار جمعیت آن را دشوار کند و رقابت غذایی و زیستگاهی، فشار بیشتری بر ماهیان بومی وارد کند.
حامد تیزرویان، کارشناس و فعال محیطزیست، نیز با انتشار نمودارهای مربوط به تیلاپیای زیلی در شادگان، دربارهٔ پیامدهای زیستی و اقتصادی گسترش ماهیان مهاجم هشدار داد. افزایش حجم صید لزوماً درآمد بیشتر ایجاد نمی‌کند و جایگزینی ماهیان بومی ارزشمند با ماهی ارزان‌تر می‌تواند درآمد صیادان را کاهش دهد.
خطر انتقال گونه‌های ناخواسته همراه بچه‌ماهی‌های پرورشی نیز سابقه دارد. در آذر ۱۴۰۳، اعلام رهاسازی ۵۶۰ هزار قطعه کپور نقره‌ای و بیگ‌هد در رودخانه دز، اعتراض فعالان محیطزیست را برانگیخت. اصغر عبدلی، عضو هیأت‌علمی دانشگاه شهید بهشتی، هشدار داد همراه محموله‌های رهاسازی، گونه‌های غیربومی دیگر و عوامل بیماری‌زا نیز ممکن است وارد رودخانه شوند.
در نامهٔ وزارت نیرو که اکنون منتشر شده، نیز افزایش مواد مغذی، کاهش اکسیژن محلول و افت کیفیت آب از مخاطرات ذکر شده‌اند و این وزارتخانه بررسی پرورش در سامانه‌های بسته را به ارزیابی، جلوگیری از فرار ماهی و نظارت مستمر مشروط کرده است.
تصمیم تازه وزارت کشور در ادامه سابقه‌ای از هشدارهای علمی، مخالفت‌های رسمی و اصرار اجرایی بر توسعه پرورش تیلاپیا قرار دارد. کارشناسان محیطزیست می‌گویند در چنین شرایطی، گسترش مجوزها بدون تضمین اجرای الزامات حفاظتی، خطر تکرار تجربهٔ خوزستان را افزایش می‌دهد که هزینهٔ آن را زیست‌بوم‌های آبی و صیادان محلی پرداختند.
