در بیشتر مدت جنگ اخیر، جمهوری اسلامی ایران پشتوانه‌ای بسیار ارزشمند داشت: ده‌ها نفتکش حامل میلیون‌ها بشکه نفت خام که در آب‌های آسیا، دور از خطر، در امان بودند و تهران به‌تدریج این نفت را به پکن می‌فروخت و میلیاردها دلار درآمد به دست می‌آورد که در آن برهه، به‌شدت هم به آن نیاز داشت. به گفتهٔ شرکت کپلر، ذخایر نفت شناور ایران در آب‌های آسیا اواسط اکتبر به‌طور کامل تمام شد و محاصرهٔ دریایی آمریکا هم مانع از آن است که ایران نفت خامی را که معمولاً به پالایشگاه‌های چینی می‌فروخت، همچنان صادر کند.

به گزارش وال‌استریت ژورنال، کاهش درآمد نفتی به اقتصاد بحران‌زده ایران که همین حالا نیز با تورم افسارگسیخته و کمبودهای گسترده روبه‌رو است، ضربهٔ دیگری به نظام حاکم بر این کشور است. فرماندهی مرکزی ارتش آمریکا، مسئول عملیات این کشور در خاورمیانه، روز شنبه اعلام کرد محاصرهٔ دریایی تهران را از دست‌کم ۲۵ میلیارد دلار درآمد نفتی محروم کرده است؛ امری که به‌نوبهٔ خود توان ایران را برای بازسازی کارخانه‌ها و جایگزین‌ کردن تسلیحات ازبین‌رفته محدود خواهد کرد.

در شرایطی که فشار آمریکا صادرات ایران را به‌شدت محدود کرده، جریان نفت از دیگر نقاط خاورمیانه ادامه دارد و اخیراً حتی از سطح پیش از جنگ فراتر رفته است، زیرا آمریکا به تأمین امنیت نفتکش‌های حامل نفت سایر کشورها برای عبور از تنگه هرمز کمک می‌کند.

ذخایر نفت شناور ایران در خارج از محدودهٔ محاصره

ذخیره‌سازی شناور بخشی از سازوکار پیچیده‌ای است که جمهوری اسلامی ایران طی سال‌ها برای رساندن نفت به مشتری اصلی خود، چین، با وجود تحریم‌های آمریکا، ایجاد کرد. در این روند، نفتکش‌های مرتبط با ایران به‌ جای ارسال مستقیم نفت به پالایشگاه‌های چین، محموله‌ها را به آب‌های ساحلی مالزی و سنگاپور می‌بردند و سپس نفت را به نفتکش‌های دیگری منتقل می‌کردند تا آن را به پالایشگاه‌های چینی برسانند.

در این روش پنهان‌کارانه، آب‌های ساحلی مالزی و سنگاپور به محلی مناسب برای ذخیره نفت تبدیل شده بودند و ردیابی جریان نفت و مجازات ناقضان تحریم‌ها هم برای آمریکا دشوارتر بود.

بر اساس داده‌های کپلر، ایران در آغاز جنگ در ماه فوریه، حدود ۱۳۵ میلیون بشکه نفت در خارج از کشور ذخیره داشت که بخش عمدهٔ آن در نزدیکی سواحل مالزی و سنگاپور قرار داشتند. ارزش این ذخایر پس از جهش قیمت نفت، احتمالاً به حدود ۱۰ میلیارد دلار یا بیشتر می‌رسید. هنگامی‌ که آمریکا در آوریل برای نخستین بار، جریان صادرات نفت ایران را محاصره کرد، ایران به فروش نفت از این ذخایر شناور ادامه داد و موجودی آن‌ها به‌سرعت کاهش یافت.

وقتی آمریکا اواسط ژوئن در چارچوب مذاکرات صلح، محاصره را لغو کرد، ایران به‌سرعت محموله‌های بیشتری صادر کرد و ذخایرش را دوباره افزایش داد، تا اینکه آمریکا از اواسط ژوییه، محاصره را از سر گرفت. به گفتهٔ کپلر، این ذخایر که در اوج به نزدیک ۹۰ میلیون بشکه رسیده بود، تا ۵ اکتبر به کمتر از یک میلیون بشکه کاهش یافت و از آن زمان به بعد کاملاً تمام شد.

اما لی، تحلیلگر شرکت ردیابی محموله‌های انرژی ورتکسا (Vortexa)، نیز از کاهشی قابل‌توجه خبر می‌دهد و براورد می‌کند که تا ۹ اکتبر، حدود شش میلیون بشکه نفت ایران در آب‌های نزدیک سنگاپور باقی مانده بودند. او می‌گوید پالایشگاه‌های چینی به‌طور فزاینده‌ای به تأمین‌کنندگان جایگزین از جمله برزیل و کشورهای غرب آفریقا، روی می‌آورند.

بر اساس محاسبات گروه «اتحاد علیه ایران هسته‌ای» (UANI) نیز صادرات نفت ایران در اوت و سپتامبر به نزدیک صفر رسید و ذخایر شناور در جنوب شرق آسیا احتمالاً تا اوایل اکتبر به ۱۰ میلیون بشکه یا کمتر کاهش یافت. این گروه تأکید کرد که تعیین رقم دقیق دشوار است.

چارلی براون، پژوهشگر این گروه، گفت: «حتماً دارند فشارش را احساس می‌کنند» و افزود هرچند نمی‌تواند بگوید ذخایر به صفر رسیده‌اند، «به نظر می‌رسد به احتمال زیاد بخش زیادی از مسیر رسیدن به نزدیکی صفر را طی کرده‌اند».

به گفتهٔ همایون فلکشاهی، رئیس بخش تحلیل نفت خام در کپلر، گفت: «دیگر نفتی باقی نمانده است که برای تحویل به چین تخلیه شود.»

البته تحلیلگران نفت خاطرنشان می‌کنند که دریافت پول نفت ایران از چین ممکن است حدود دو ماه طول بکشد، بنابراین تهران احتمالاً در هفته‌های آینده همچنان مبالغ محدودی از محل فروش‌های گذشته دریافت کند.

فلکشاهی می‌افزاید: «به نظر می‌رسد آمریکا به این امید است که وضعیت اقتصادی یا حکومت را سر میز مذاکره بازمی‌گرداند تا توافقی هسته‌ای را بپذیرد، یا اعتراض‌هایی در داخل به راه اندازد که حکومت برای مهار آن‌ها با چالش روبه‌رو شود.»

این در حالی است که بیش از شش ماه است پیش‌بینی‌ها درباره فروپاشی اقتصاد ایران بر اثر محاصره و وادار شدن تهران به دادن امتیاز در برنامه هسته‌ای‌اش محقق نشده و با بسته‌ شدن مسیر دریایی، تهران نفتش را در مخازن متروکه ذخیره کرده و با کامیون به کشورهای همسایه فرستاده است.

با این‌ حال، چشم‌انداز کلی اقتصاد ایران تیره است. فلکشاهی می‌گوید فروش نفت حدود ۳۰ تا ۴۰ درصد درآمد دولت ایران را تشکیل می‌دهد و بزرگ‌ترین منبع تأمین ارز این کشور است. کاهش ارزش پول ایران که از اوایل ژوییه تاکنون یک‌سوم ارزش خود را در برابر دلار از دست داده است، هم به تورم شتابان دامن می‌زند.

به گفتهٔ تحلیلگران، مسیرهای جایگزین صادرات نفت ایران که از تنگهٔ هرمز نمی‌گذرند، مانند حمل زمینی نفت با کامیون، به‌هیچ‌وجه نمی‌توانند جای حجم نفتی را بگیرند که از راه دریا منتقل می‌شود.

ایمان ناصری، معاون ارشد امور خاورمیانه و آسیا در شرکت تحلیل بازار انرژی «اف‌جی‌ئی نکسانت‌ئی‌سی‌ای» (FGE NexantECA)در دبی، که پیش‌تر در بخش پژوهشی وزارت نفت ایران کار می‌کرد، گفت: «آیا این روش مؤثر بوده؟ بله، مؤثر بوده است. حکومت در گذشته نشان داده است که توان مقاومت دارد. باید یک سال دیگر صبر کنیم و ببینیم آیا این نظام می‌تواند دوام بیاورد؟»

خود جمهوری اسلامی ایران هم اصرار دارد که می‌تواند در برابر فشارها مقاومت کند. عبدالناصر همتی، رئیس‌کل بانک مرکزی ایران، هفتهٔ گذشته در نشست صندوق بین‌المللی پول در بانکوک، گفت با وجود فشارها، «اقتصاد ایران تاب‌آوری بسیار خوبی نشان داده است و ادعای فروپاشی اقتصاد ایران چیزی جز توهم نیست».