هم‌زمان با ادامه تنش‌های نظامی، تشدید تحریم‌ها و سقوط ارزش پول ملی، مسیر مهاجرت تحصیلی و کاری برای جوانان ایرانی هم بیش از هر زمان دیگری دشوار شده است. متقاضیانی که پیش‌تر باید از سد پذیرش دانشگاه، کسب مدرک زبان، اثبات تمکن مالی و دریافت ویزا عبور می‌کردند، اکنون حتی برای شرکت در آزمون زبان، مراجعه به سفارتخانه یا یافتن پروازی برای خروج از ایران نیز با موانع جدی مواجه‌اند.

تازه‌ترین محدودیت‌ها به پروازهای خارجی مربوط می‌شود. بر اساس آخرین گزارش‌ها، پروازهای شرکت‌ هواپیمایی ماهان از ایران به عمان از ۲۶ شهریور و به ترکیه از ۳۰ شهریور تا اطلاع ثانوی، لغو می‌شوند.

دولت گرجستان نیز در پی تحریم‌های جدید آمریکا، پرواز تمامی شرکت‌های هواپیمایی ایرانی به این کشور را از دوشنبه آینده متوقف خواهد کرد. هم‌زمان درباره قطع ارائه خدمات فرودگاهی به هواپیماهای ایرانی در ترکیه، سرگردانی مسافران ایرانی در فرودگاه استانبول و لغو چندین پرواز در مسیر تهران‌‌ــ‌استانبول و بالعکس، نیز گزارش‌هایی منتشر شده است.

ترکیه، عمان و گرجستان در سال‌های اخیر از مهم‌ترین مقاصد جوانان ایرانی برای شرکت در آزمون‌های زبان، مراجعه به سفارتخانه‌ها و گذراندن مصاحبه ویزا بودند و بسیاری از متقاضیان سفر به اروپا، کانادا یا استرالیا هم برای پروازهای ترانزیت این کشورها را انتخاب می‌کردند.

بحران از بهمن‌ماه ۱۴۰۴، با توقف برگزاری آزمون آیلتس در ایران ابعاد جدی‌تری پیدا کرد. پس از آن، بسیاری از متقاضیان برای شرکت در این آزمون راهی ترکیه، ارمنستان، گرجستان یا امارات متحده عربی شدند. هزینه آزمون آیلتس در ترکیه حدود ۱۲ هزار لیر، معادل ۶۰ میلیون تومان است و با افزودن هزینه بلیت، هتل و رفت‌وآمد، شرکت در یک آزمون زبان ممکن است بیش از ۱۵۰ میلیون تومان هزینه داشته باشد.

از اول سپتامبر ۲۰۲۶، آزمون زبان دولینگو هم برای ساکنان ایران و حتی افرادی که با مدارک هویتی ایرانی در کشورهای دیگر ثبت‌نام می‌کنند، از دسترس خارج شد. دولینگو به دلیل آنلاین بودن و هزینه کمتر، جایگزین مهمی برای آیلتس و تافل بود. هم‌زمان، شماری از داوطلبان از لغو نوبت‌های تافل و ناپدید شدن مراکز ایران از سامانه ثبت‌نام خبر دادند. این محدودیت‌ها پس از لغو مجوز عمومی دفتر کنترل دارایی‌های خارجی وزارت خزانه‌داری آمریکا اعمال شدند؛ مجوزی که از سال ۲۰۱۴ ارائه برخی خدمات آموزشی به ایرانیان را ممکن می‌کرد.

یکی از متقاضیان مهاجرت تحصیلی در واکنش به این محدودیت‌ها در شبکه‌های اجتماعی، نوشت که پس از ماه‌ها آمادگی برای آیلتس، ناچار شد به دولینگو روی بیاورد، اما اکنون همان گزینه نیز حذف شده است. او نوشت: «برای اثبات اینکه زبان بلدم، باید از کشور خارج شوم، اما برای خروج هم دیگر پرواز مطمئنی وجود ندارد.»

متقاضی دیگری که از یک دانشگاه اروپایی پذیرش گرفته، توضیح می‌دهد که به دلیل تعطیلی بخش کنسولی سفارت کشور مقصد، هنوز نتوانسته است برای ویزا وقت بگیرد. به گفته او، دانشگاه مهلت ثبت‌نام را فقط یک‌ بار تمدید کرد و در صورت نرسیدن ویزا، پذیرش و بخشی از مبلغ پرداختی‌اش از بین خواهد رفت. او افزود: «تمام مراحل علمی را پشت سر گذاشته‌ام، اما آینده‌ام به باز شدن تقویم وقت سفارت وابسته است.»

شرایط جنگی فعالیت بسیاری از سفارتخانه‌ها و کارگزاری‌های ویزا در تهران را نیز مختل کرده است. بعضی سفارتخانه‌ها خدمات حضوری را متوقف یا محدود کرده‌اند و تعداد زیادی از متقاضیان برای انگشت‌نگاری و مصاحبه به کشورهای همسایه فرستاده می‌شوند. در این وضعیت، لغو پرواز یا بسته شدن یک مسیر هوایی می‌تواند به از دست رفتن وقت سفارت و سوخت شدن صدها میلیون تومان منجر شود.

مانع بزرگ‌تر تامین هزینه‌های مالی است. برای نمونه، متقاضی تحصیل در آلمان بدون بورسیه باید نزدیک به ۱۲ هزار یورو را در حسابی بلوکه کند. با احتساب نرخ ارز در این روزها، تامین چنین مبلغی به حدود ۳.۵ میلیارد تومان سرمایه نیاز دارد. شهریه دانشگاه، هزینه بررسی درخواست، ترجمه مدارک، ویزا، بیمه، بلیت و اقامت اولیه نیز جداگانه محاسبه می‌شوند.

پدر یکی از متقاضیان در روایتی منتشرشده نوشت که برای تامین تمکن مالی فرزندش، قصد فروش خودرو خانواده را داشت، اما افزایش دوباره نرخ ارز حتی این راه را نیز بست. او نوشت: «هر بار که به رقم موردنیاز نزدیک می‌شویم، دلار بالا می‌رود و دوباره چند صد میلیون تومان عقب می‌افتیم.»

مجموع این محدودیت‌ها به معنای توقف کامل مهاجرت نیست، اما ترکیب تحریم خارجی، سیاست‌های جمهوری اسلامی ایران، جنگ، انزوای بانکی و فروپاشی قدرت خرید، فرصت خروج قانونی را از بخش بزرگی از جوانان طبقه متوسط گرفته و مسیری که زمانی با چند سال پس‌انداز و تلاش تحصیلی، پیمودنی بود، اکنون به مسابقه‌ای تبدیل شده است که خط پایان آن هر روز دورتر می‌شود.