شبه‌نظامیان حوثی‌ چند روز پیش به کشتی‌های عربستان سعودی در دریای سرخ و پالایشگاه نفت جیزان حمله کردند. این حملات بار دیگر یادآور این واقعیت است که حوثی‌ها‌، مانند سایر نیروهای نیابتی جمهوری اسلامی ایران در منطقه، تهدیدی منطقه‌ای برای همگان و به‌ویژه برای عربستان سعودی به شمار می‌روند.

تا همین چند سال پیش، وقتی از قدرت هوایی عربستان سعودی سخن گفته می‌شد، بلافاصله نام جنگنده‌های بزرگ غربی مانند «اف‌ــ۱۵» و «تایفون» و سامانه‌های تسلیحاتی آمریکایی و اروپایی به میان می‌آمد، اما امروز تحولی دیگر در عربستان سعودی در حال شکل‌گیری است که کمتر رسانه‌ای شده است، اما با ماهیت جنگ‌های آینده پیوند بالقوه بیشتری دارد. عربستان سعودی بی‌سروصدا تولید پهپادها و موشک‌های کروز را در کارخانه‌هایش آغاز کرده است و برخی از این محصولات وارد مرحله تولید و تحویل به نیروهای مسلح شده‌اند.

ویدیویی که شرکت «سرب للصناعات المتقدمة» منتشر کرد، گوشه‌ای از این تحول را نشان می‌دهد؛ از حضور مهندسان و خطوط تولید گرفته تا ساخت بدنه هواپیماهای کوچک و آزمایش‌های میدانی در صحرا. در ادامه، مراحل پرتاب و پرواز این پرتابه‌ها نیز به تصویر کشیده می‌شود. عربستان سعودی چند سالی است که وارد عرصه ایجاد یک صنعت نظامی بومی و یکپارچه شده است که از طراحی و توسعه آغاز می‌شود و تا تولید نهایی ادامه می‌یابد.

افزون بر «سرب» و دیگر نمونه‌های مشابه، شرکت‌ها و مراکز پژوهشی دیگری نیز در این عرصه فعالیت می‌کنند که از مهم‌ترین آن‌ها می‌توان به اینترا دیفنس تکنولوژیز (INTRA Defense Technologies)، شرکت صنایع نظامی عربستان سعودی (SAMI)، مرکز مطالعات و تحقیقات دفاعی شاهزاده سلطان و شهر علوم و فناوری ملک عبدالعزیز اشاره کرد.

حاصل این تلاش‌ها طیفی رو‌به‌گسترش از برنامه‌های پهپادی است که هواپیماهای شناسایی، پهپادهای تاکتیکی قابل‌استفاده مجدد، پهپادهای انتحاری و پروژه‌هایی برای ساخت هواپیماهای بزرگ‌تر و پیچیده‌تر را دربرمی‌گیرد. این برنامه‌ها به‌تدریج در حال شکل دادن به یک منظومه بومی پهپادی در عربستان سعودی‌اند.

البته آغاز این ماجرا به یکی از اهداف اولیه «چشم‌انداز سعودی ۲۰۳۰» بازمی‌گردد. هنگامی که این چشم‌انداز در سال ۲۰۱۶ اعلام شد، تنها حدود ۲ درصد از هزینه‌های نظامی عربستان سعودی در داخل کشور صرف می‌شد. از همین رو، چشم‌انداز ۲۰۳۰ هدفی بلندپروازانه تعیین کرد: بومی‌سازی بیش از ۵۰ درصد از هزینه‌های تجهیزات و خدمات نظامی تا سال ۲۰۳۰.

برای عربستان سعودی، تولید سلاح به معنای برخورداری از توانایی نگهداری و ارتقای آن، تامین قطعات یدکی و مهمات و کاهش وابستگی به تامین‌کنندگان خارجی در زمان بحران و جنگ است. برای چنین راهبردی، پهپادها گزینه‌ای ایده‌آل به شمار می‌روند، چرا که در مقایسه با ساخت یک جنگنده جت مدرن، پیچیدگی و هزینه کمتری دارند و در عین حال، به یکی از مهم‌ترین سلاح‌های قرن بیست‌ویکم تبدیل شده‌اند.

جنگ اوکراین و غزه، تحولات جمهوری آذربایجان، درگیری‌های دریای سرخ و جنگ اخیر ایران همگی یک واقعیت را آشکار کردند: پهپادی کوچک و نسبتا ارزان می‌تواند معادلاتی را تغییر دهد که در گذشته به جنگنده یا موشکی گران‌قیمت نیاز داشت.

داده‌های رسمی عربستان سعودی نشان می‌دهد که میزان بومی‌سازی صنایع نظامی در مقایسه با نقطه آغاز، به‌ میزان چشمگیری افزایش یافته، با این حال، هدف نهایی همچنان دستیابی به نرخ ۵۰ درصد تا سال ۲۰۳۰ است.

جاسر؛ پهپادی که وارد خط تولید شد

یکی از بارزترین نمونه‌های این تحول را می‌توان در شرکت سعودی «سرب» دید؛ شرکتی که تا چند سال پیش چندان شناخته‌شده نبود. این شرکت در نمایشگاه جهانی دفاع ۲۰۲۴ در ریاض به مجله «جینز» اعلام کرد که تولید انبوه پهپاد برای نیروهای مسلح عربستان سعودی را آغاز کرده است. در صدر محصولات معرفی‌شده این شرکت، پهپاد سعودی «جاسر» قرار داشت.

جاسر پهپادی کوچک است که طول بال‌های آن حدود ۲.۰۸ متر و حداکثر وزن برخاست آن، بر اساس مشخصات اعلام‌شده در سال ۲۰۲۴، حدود ۱۳ کیلوگرم است. این پهپاد می‌تواند نزدیک به ۴۵ دقیقه در هوا بماند و تا ارتفاع حدود چهار هزار متر پرواز کند.

«جاسر» از یک سکوی پرتاب با هوای فشرده به پرواز درمی‌آید و می‌تواند به حسگرهای الکترواپتیکی و حرارتی مجهز شود. با این حال، جاسر از یک سکوی چندمنظوره فراتر رفته و به سامانه‌ای با کارکردی متفاوت تبدیل شده است. در نمایشگاه جهانی دفاع ۲۰۲۶، این پهپاد در غرفه نیروهای مسلح عربستان سعودی به‌عنوان «مهمات پرسه‌زن» به نمایش درآمد. گزارش‌های این نمایشگاه حاکی از آن است که «جاسر» وارد خدمت شده و چندین فروند از آن تولید و برای استفاده عملیاتی تحویل داده شده است. این نوع سلاح در مرز میان هواپیما و موشک قرار می‌گیرد.

جاسر پس از پرتاب می‌تواند به جست‌وجوی هدف بپردازد یا در محدوده هدف منتظر بماند و به سوی یک هدف ثابت یا متحرک هدایت شود. هنگامی که فرمان حمله صادر شود، پهپاد به سمت هدف شیرجه می‌رود و خود به مهمات تبدیل می‌شود. به بیان دیگر، جاسر یک پهپاد انتحاری یا مهمات پرسه‌زن است، نه پهپادی که پس از انجام دادن ماموریت به پایگاه بازگردد.

بر اساس اطلاعات منتشرشده در سال جاری، جاسر می‌تواند اهداف متحرک با سرعتی تا حدود ۹۰ کیلومتر در ساعت را شناسایی و هدف قرار دهد. این قابلیت در جنگ‌های امروز اهمیت زیادی دارد، زیرا به‌جای تعیین مختصات یک ساختمان و شلیک موشک به سوی آن، این پهپاد می‌تواند خودرویی در حال حرکت را جست‌وجو و ردیابی کند و سپس آن را هدف قرار دهد.

صامل، گامی به سوی پهپادهای سنگین‌تر

علاوه بر جاسر، شرکت سرب پهپاد بسیار بزرگ‌تری به نام صامل نیز ساخته است. یکی از مسئولان این شرکت در گفتگو با هفته‌نامه دفاعی «جینز» اعلام کرد که ساخت صامل در سال ۲۰۲۲ و بر پایه نیازهای نظامی عربستان سعودی کلید خورد و نخستین محموله‌های آن در اواخر سال ۲۰۲۳ به نیروهای مسلح تحویل داده شد.

صامل از نظر ابعاد تفاوت قابل‌توجهی با جاسر دارد. حداکثر وزن آن حدود ۱۰۵ کیلوگرم، طول آن سه متر و طول بال‌هایش ۴.۶۷ متر است. این پهپاد به موتور پیستونی مجهز است و با یک تقویت‌کننده موشکی پرتاب می‌شود. صامل می‌تواند با سرعتی تا حدود ۲۵۰ کیلومتر در ساعت، تا ارتفاع چهار هزار و ۵۰۰ متر پرواز کند و برد لینک داده آن به ۶۰ کیلومتر می‌رسد. این پهپاد همچنین توان حمل محموله‌ای تا ۱۸ کیلوگرم را دارد.

صامل در ابتدا به‌عنوان یک هدف هوایی یک‌بارمصرف برای تامین نیازهای آموزشی و آزمایشی نظامی معرفی شد. بنابراین، ظرفیت حمل ۱۸ کیلوگرمی آن را نمی‌توان لزوما به معنای برخورداری از یک «کلاهک جنگی» دانست.

موفقیت در ساخت این پهپاد نشان می‌دهد که توانایی تولید سامانه‌ای با چنین ابعاد، سرعت و پیشرانه‌ای، می‌تواند پایه‌ای برای توسعه و ساخت نمونه‌های دیگر با ماموریت‌های متفاوت باشد.

توسعه تولیدات نظامی در مقیاس صنعتی

شرکت سرب تنها نمونه این تحول نیست. در ریاض، کارخانه دیگری متعلق به شرکت «فناوری‌های دفاعی اینترا» فعالیت می‌کند که شاید روشن‌ترین نشانه گذار عربستان سعودی از مرحله ساخت نمونه‌های آزمایشی به ایجاد یک زیرساخت صنعتی باشد.

خبرگزاری عربستان سعودی اعلام کرد که این کارخانه در زمینه ساخت بدنه پهپادها، یکپارچه‌سازی سامانه‌ها و نصب انواع محموله‌ها فعالیت می‌کند و ظرفیت تولید آن به ۱۲۰ فروند پهپاد در سال می‌رسد. این کارخانه همچنین توانایی کار روی بدنه پهپادهایی با طول بال تا ۲۵ متر را دارد. این تحولی چشمگیر است، زیرا میان یک مرکز پژوهشی که تنها یک نمونه اولیه برای نمایش در یک نمایشگاه می‌سازد و کارخانه‌ای که می‌تواند به‌طور مستمر بدنه پهپاد تولید کند، تجهیزات الکترونیکی و حسگرها را یکپارچه سازد و سامانه‌ها را آزمایش کند، تفاوت چشمگیری وجود دارد. این شرکت اکنون تولید سامانه‌های خود، از جمله پهپاد عاصف، را نیز آغاز کرده است.

پروژه اینترا مجوز توسعه، تولید و بومی‌سازی سامانه‌های پهپادی (UAV) را دریافت کرده است و میزان سرمایه‌گذاری آن هنگام اعلام، حدود ۷۵۰ میلیون ریال براورد می‌شود. میانگین نرخ بومی‌سازی در این پروژه نیز حدود ۶۰ درصد اعلام شده است؛ رقمی که لزوما به این معنا نیست که هر تراشه الکترونیکی، موتور یا قطعه کوچک از صفر در داخل عربستان سعودی تولید می‌شود. صنعت هوانوردی در سراسر جهان به زنجیره‌های تامین بین‌المللی وابسته است و آنچه عربستان سعودی در پی بومی‌سازی آن است، همین توانمندی‌های کلیدی در زنجیره تامین است.

پهپاد حارس‌الاجواء

مسیر سوم این تحول به پروژه «نگهبان آسمان» (SkyGuard) باز می‌گردد؛ پروژه‌ای که نه در یک شرکت خارجی، بلکه از دل فعالیت‌های پژوهشی و توسعه‌ای «مرکز مطالعات و تحقیقات دفاعی شاهزاده سلطان» شکل گرفت.

اداره کل صنایع نظامی عربستان سعودی در سال ۲۰۲۱ قراردادی با شرکت صنایع نظامی این کشور (SAMI) برای توسعه و تولید این پهپاد امضا کرد. همچنین همکاری‌هایی برای توسعه و تولید آن میان این شرکت، مرکز مطالعات و تحقیقات دفاعی شاهزاده سلطان و شرکت الکترونیک پیشرفته (SAMI-AEC) شکل گرفت. این اداره «نگهبان آسمان» را حاصل مستقیم فعالیت‌های تحقیق و توسعه و تلاشی برای ساخت یک سامانه بومی متناسب با نیازهای عملیاتی معرفی کرده است.

اسکای‌گارد ماموریتی متفاوت از «جاسر» دارد و یک پهپاد تاکتیکی برای شناسایی و نظارت است که قابلیت برخاست و فرود خودکار دارد و می‌توان آن را از مراکز سیار عملیات و ارتباطات کنترل کرد.

عربستان سعودی هم در حال ساخت پهپادهایی است که به سمت هدف هجوم می‌برند و هم سامانه‌هایی را توسعه می‌دهد که هدف را پیدا و رصد می‌کنند. این همان مسیری است که تجربه ارتش‌ها در جنگ‌های مدرن پیش روی آن‌ها گذاشته است؛ جایی که پهپاد دیگر صرفا یک «بمب پرنده» نیست. ارزش واقعی این سامانه‌ها زمانی آشکار می‌شود که شناسایی، ارتباطات، تعیین هدف، مهمات و فرماندهی در قالب یک شبکه یکپارچه به یکدیگر متصل شوند.

پهپادهای صقر، قصوا و شاهین

تلاش‌های عربستان سعودی در این زمینه که از شهرک علوم و فناوری ملک عبدالعزیز آغاز شد، سابقه‌ای نسبتا طولانی دارد. این مجموعه روی خانواده پهپادهای صقر (Saqr) کار کرد که نخستین نمونه آن در سال ۲۰۱۷ به نمایش درآمد. نمونه‌های دیگری نیز پس از آن توسعه یافتند. 

امروز در عربستان سعودی می‌توان سه مرحله متفاوت را در روند توسعه پهپادها مشاهده کرد: مرحله نخست، پهپادهایی که هنوز در حد طرح و پروژه یا در حال توسعه‌اند. مرحله دوم، پهپادهایی که ساخته و آزمایش شده‌اند و مرحله سوم، پهپادهایی که وارد مرحله تولید شدند و عملا به نیروهای مسلح تحویل داده شدند.

پهپاد جاسر از این مراحل فراتر رفته و به تولید و تحویل رسیده است. اینترا نیز از ظرفیت واقعی تولید برخوردار است، در حالی‌ که برخی از پروژه‌های بزرگ‌تر همچنان در روند توسعه قرار دارند.

موسسه بین‌المللی مطالعات راهبردی (IISS) همچنین اشاره می‌کند که «مرکز امير سلطان» در حال توسعه نمونه‌ای بزرگ‌تر از پهپادهای ارتفاع متوسط با مداومت پروازی طولانی (MALE) با نام قصوا (Qaswaa) و یک پهپاد کوچک‌تر با قابلیت برخاست و فرود عمودی با نام شاهین (Shaheen) است. این مرکز در کنار این پروژه‌ها، توسعه مهمات هدایت‌شونده لیزری برای پهپادها را نیز دنبال می‌کند. اگر این برنامه‌ها به نتیجه برسند، عربستان سعودی از تولید پهپادهای کوچک فراتر خواهد رفت و وارد مسیر ساخت خانواده‌ای کامل و متنوع از سامانه‌های پهپادی خواهد شد.

در عین حال، عربستان سعودی به دنبال کنار گذاشتن بازارهای بین‌المللی نیست. حتی بزرگ‌ترین کشورهای صنعتی نیز همه قطعات هواپیماهای خود را در داخل تولید نمی‌کنند. به نظر می‌رسد هدف عربستان سعودی، بیشتر در اختیار گرفتن بخش‌های راهبردی زنجیره ارزش است؛ از طراحی، مهندسی و آزمایش گرفته تا نگهداری و تعمیرات، و در ادامه افزایش تدریجی سهم قطعات و اجزای تولید داخل. در این چارچوب، صنعت پهپاد به بخشی از پروژه‌ای بزرگ‌تر برای شکل‌دهی به یک صنعت دفاعی بومی تبدیل می‌شود.

چرا پهپادها این قدر اهمیت پیدا کرده‌اند؟

البته دلیل اصلی، تغییر ماهیت جنگ است. در گذشته، برای شناسایی یک موقعیت کوچک باید از هواپیمای شناسایی گران‌قیمت استفاده می‌شد و برای هدف قرار دادن یک خودرو نیز به جنگنده و موشک هدایت‌شونده‌ای نیاز بود که گاه میلیون‌ها دلار هزینه داشت، اما امروز، یک پهپاد نسبتا کوچک می‌تواند مدت زیادی بر فراز جبهه باقی بماند، خودرو را شناسایی و تعقیب کند و مختصات آن را ارسال کند. سپس پهپاد دیگری می‌تواند آن را هدف قرار دهد.

افزون بر آن، عربستان سعودی به دنبال کاهش هزینه‌های دفاعی است. در میدان نبرد، توانایی تولید سریع هزاران سامانه ارزان‌قیمت، به‌گونه‌ای که سرعت تولید و جایگزینی آن‌ها از توان دشمن برای سرنگونی‌شان بیشتر باشد، اهمیت زیادی دارد. به همین دلیل، آمریکا، چین، روسیه، ترکیه، ایران، اوکراین، اسرائیل و دیگر کشورها نیز به سمت گسترش سامانه‌های بدون سرنشین گام برمی‌دارند.

عربستان سعودی با برخورداری از منابع مالی قابل‌توجه، بازار دفاعی بزرگ و شبکه گسترده‌ای از شرکای غربی و آسیایی، وارد این رقابت شده است. این کشور در گذشته به واردات سامانه‌های نظامی کامل وابستگی زیادی داشت، اما با اجرای «چشم‌انداز ۲۰۳۰»، بومی‌سازی صنایع دفاعی به‌تدریج از یک هدف به واقعیتی عملی تبدیل شده است موفقیت در آن می‌تواند موازنه قدرت را تغییر دهد.

استفاده از تجربه ایران

در این میان، یک واقعیت جغرافیایی نیز وجود دارد که نمی‌توان آن را نادیده گرفت. در آن سوی خلیج فارس، ایران طی چند دهه گذشته برای توسعه صنعت پهپادی خود از پهپادهای ساده شناسایی گرفته تا مهمات انتحاری دوربرد، تلاش گسترده‌ای انجام داده است. جنگ اوکراین برجسته‌ترین نمونه از اهمیت این سامانه‌ها را به جهانیان نشان داد: مهماتی ساده‌تر و ارزان‌تر از موشک کروز که می‌توانند به اهداف دوردست برسند و با تولید انبوه، هزینه مقابله و رهگیری آنها را برای طرف مقابل افزایش دهند.

البته حوثی‌ها نیز با استفاده از پهپادها و موشک‌ها به اهداف متعددی در عربستان سعودی و دریای سرخ حمله کرده‌اند. بنابراین، برای ریاض، تولید پهپاد صرفا یک پروژه اقتصادی یا برنامه‌ای برای کاهش هزینه‌ها نیست، بلکه در درجه نخست، پاسخی مستقیم به تغییر محیط نظامی و امنیتی پیرامون این کشور است.

نکته قابل‌توجه این است که این روند اکنون در دو مسیر هم‌زمان پیش می‌رود: عربستان سعودی در حال توسعه صنعت پهپادی خود است و در یمن نیز نیروهای دولتی تحت‌حمایت ریاض، به‌تازگی از نسل جدیدی از پهپادهای شناسایی و تهاجمی رونمایی کرده‌اند.

البته شواهد علنی کافی برای نسبت دادن پهپادهای جدید یمنی به عربستان سعودی در دست نیست، اما هم‌زمانی این تحولات نشان می‌دهد که پهپادها به‌تدریج جایگاهی محوری در معادلات قدرت منطقه‌ای پیدا کرده‌اند.

آزمون اصلی: آیا ریاض قادر به تولید گسترده پهپادها خواهد بود؟

در اینجا به دشوارترین پرسش می‌رسیم، یعنی میزان تولید پهپاد. ایران در پی دستیابی به رقمی خیره‌کننده است، گفته می‌شود حدود یک میلیون پهپاد. چه این رقم صرفا جنبه تبلیغاتی داشته باشد و چه بخشی از یک پروژه واقعی باشد، عربستان سعودی نیز به دنبال ایجاد ظرفیت‌هایی گسترده و هم‌تراز است، چه برای تقویت بازدارندگی و چه برای استفاده نظامی. ساخت ۱۰ پهپاد نسبتا ساده است، اما ایجاد صنعتی که بتواند در زمان جنگ خسارت‌ها را جبران و صدها یا هزاران فروند تولید کند، مسئله‌ای کاملا متفاوت است.

امروز شواهد مشخصی وجود دارد که نشان می‌دهد پهپادهای جاسر و صامل وارد مرحله تولید برای نیروهای مسلح عربستان سعودی شده‌اند. اینترا نیز یک کارخانه تولیدی دارد و اسکای‌گارد از مرحله تحقیق و توسعه عبور کرده و وارد فرایند تولید شده است. افزون بر این، چندین برنامه دیگر برای توسعه و تولید پهپاد در عربستان سعودی نیز در دست اجراست.

با این حال، هنوز اطلاعات کافی برای مشخص کردن تعداد پهپادهای ساخت داخل عربستان سعودی یا میزان تولید مهمات پرسه‌زن این کشور در شرایط جنگی وجود ندارد. در نهایت، این ارقام نشان خواهند داد که تحول نظامی عربستان سعودی تا چه اندازه جدی و گسترده است. رقابت آینده نیز فقط بر سر ساخت پهپاد نخواهد بود، بلکه بر سر ایجاد ظرفیت تولید انبوه و راه‌اندازی کارخانه‌های بزرگ و توانمند شکل خواهد گرفت.

پهپاد سعودی، آغاز مسیر توسعه صنعت دفاعی

هرچند عربستان سعودی هنوز به مرحله خودکفایی نظامی نرسیده و همچنان به سامانه‌ها، قطعات و فناوری‌های کلیدی خارجی وابسته است، راه‌اندازی کارخانه‌های پهپادسازی و خطوط تولید داخلی نشان می‌دهد که این گذار دیگر صرفا یک هدف یا برنامه روی کاغذ نیست و به‌تدریج شکل عملی به خود گرفته است. در این میان، پهپادها می‌توانند یکی از بهترین حوزه‌ها برای سرعت بخشیدن به این روند باشند.

در جنگ‌های معاصر، گاهی یک پهپاد چند کیلویی با یک موتور برقی، یک دوربین، نرم‌افزار هدایت و یک سرجنگی کوچک می‌تواند کافی باشد. جاسر نمونه‌ای از این نسل است؛ پهپادی کوچک و ساخت عربستان سعودی که از سکویی ساده پرتاب می‌شود. همچنین صامل، عاصف، حارس‌الاجواء و برنامه‌های دیگری مانند قصواء و شاهین نیز در حال توسعه‌اند. مجموعه این پروژه‌ها، همراه با کارخانه‌ها، مراکز تحقیقاتی و شبکه‌ای رو‌به‌گسترش از شرکت‌ها و تامین‌کنندگان به‌تدریج زنجیره صنعتی جدیدی را شکل می‌دهد.

برگرفته از المجله