چهل‌وهشتمین اجلاس کمیته میراث جهانی یونسکو از ۲۹ تیر تا ۷ مرداد ۱۴۰۵ (۲۰ تا ۲۹ ژوییه ۲۰۲۶) به مدت ۱۰ روز در شهر بوسان کره جنوبی برگزار و پرونده ۳۰ اثر جدید از کشورهای مختلف جهان برای ثبت در فهرست میراث جهانی بررسی خواهد شد. یکی از این پرونده‌ها «منظر فرهنگی و تاریخی قلعه‌ها و استحکامات مرتبط الموت» است.

در این راستا، حجت‌الله ایوبی، رئیس مرکز امور بین‌الملل وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی، در نامه‌ای خطاب به مدیرکل سازمان‌های تخصصی بین‌المللی وزارت امور خارجه، اسامی ۱۴ نماینده ایران را برای حضور در این اجلاس اعلام کرده است.

بر اساس این نامه، هیأت ایرانی به ریاست وزیر میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی، از ۲۰ تیر تا ۹ مرداد، برای سفری ۱۵ روزه راهی کره جنوبی خواهد شد.

ایوبی در این نامه، از وزارت امور خارجه خواسته است «اقدام‌ها و هماهنگی‌های لازم را برای استقبال فرودگاهی، رزرو محل اقامت، جابه‌جایی داخل شهری، تنظیم ملاقات با مقام‌های کشور میزبان و سایر کشورهای ذی‌ربط» انجام دهد.

علی خضریان، نماینده مجلس شورای اسلامی، با انتشار تصویر این نامه در شبکه اجتماعی ایکس مدعی شد که هزینه این سفر ۴۰ میلیارد تومان است.

علاوه بر هزینه هنگفت سفر هیأت اعزامی جمهوری اسلامی ایران، مسئله بحث‌برانگیز دیگر ترکیب اعضای این هیأت است که تقریبا همه آن‌ را وزیر، معاونان و مدیران وزارت میراث فرهنگی و دیگر مقام‌های دولتی تشکیل می‌دهند. به عبارت دیگر، نام هیچ کارشناس، پژوهشگر و باستان‌شناسی که مستقیم در مطالعات علمی این پرونده نقش داشته است، در فهرست اعضای هیأت اعزامی به چشم نمی‌خورد.

بر اساس اعلام وزارت میراث فرهنگی، اعضای هیأت اعزامی عبارت‌اند از سیدرضا صالحی امیری، وزیر میراث فرهنگی، رئیس سازمان برنامه و بودجه، دبیر هیأت دولت، قائم‌مقام وزیر میراث فرهنگی، سفیر و نماینده دائم ایران نزد یونسکو، دبیرکل کمیسیون ملی یونسکو در ایران، مدیرکل دفتر ثبت، حفظ و احیای میراث معنوی و طبیعی، مدیر تدوین پرونده ثبت جهانی قلعه الموت، مدیر مرکز امور بین‌الملل وزارت میراث فرهنگی، سرپرست اداره‌کل میراث فرهنگی استان قزوین، مدیر پایگاه ملی قلعه الموت، رئیس اداره ثبت آثار تاریخی و فرهنگی، رئیس اداره همکاری‌های دوجانبه مرکز امور بین‌الملل، مترجم هیأت و سردبیر خبرگزاری میراث‌ آریا.

پرونده قلعه الموت و استحکامات

وزارت میراث فرهنگی تاکنون متن کامل پرونده پیشنهادی «قلعه الموت و استحکامات مرتبط» برای ثبت جهانی را به صورت عمومی منتشر نکرده است. با این حال، اسناد رسمی یونسکو نشان می‌دهد این پرونده با شماره ۱۷۷۰ در مهلت مقرر به دبیرخانه کنوانسیون میراث جهانی تحویل شده و پس از تایید ایکوموس، به عنوان «پرونده‌ای کامل» برای طرح در چهل‌وهشتمین اجلاس کمیته میراث جهانی پذیرفته شده است.

در پیش‌نویس تصمیم ایکوموس که برای رای‌گیری در کمیته میراث جهانی تهیه شده، آمده که مجموعه «قلعه الموت و استحکامات مرتبط» شامل هفت قلعه و استحکامات تاریخی در دره الموت استان قزوین است که هسته اصلی آن را قلعه الموت تشکیل می‌دهد.

تهیه پرونده یک اثر برای ثبت در فهرست میراث جهانی، به مثابه تنظیم یک گزارش اداری یا معرفی تاریخی کوتاه نیست، بلکه فرایندی چندساله، تخصصی و میان‌رشته‌ای است که با مشارکت گروهی از کارشناسان انجام می‌شود. در چنین پروژه‌هایی، باستان‌شناسان، مرمتگران، معماران، مورخان، متخصصان منظر فرهنگی، نقشه‌برداران، کارشناسان حفاظت، حقوق‌دانان حوزه میراث فرهنگی، متخصصان محیط‌زیست، برنامه‌ریزان گردشگری، کارشناسان مدیریت میراث و نمایندگان جوامع محلی، هر یک بخشی از مستندات پرونده را تهیه می‌کنند.

طبق مفاد کنوانسیون میراث جهانی یونسکو، فقط سایت‌هایی امکان ثبت در فهرست میراث جهانی را دارند که «ارزش جهانی استثنایی» داشته باشند، «شاهکاری از نبوغ و خلافیت انسان» باشند و «تاثیر قابل‌توجه یک دوره معین را بر توسعه شهری، معماری، هنر و فناوری در یک منطقه فرهنگی خاص» نشان دهند. این سایت‌ها همچنین باید «گواهی منحصربه‌فرد و استثنایی از یک سنت فرهنگی یا تمدن زنده ناپدیدشده» باشند و «نمونه برجسته از معماری، فناوری یا منظره‌ای خاص از یک یا چند دوره مهم تاریخی» را به تصویر بکشند.

از دیگر شروط ثبت آثار طبیعی و فرهنگی در فهرست میراث جهانی این است که آن‌ها باید «نمونه برجسته‌ای از سکونتگاه سنتی انسان باشند یا استفاده سنتی انسان از خشکی و دریا را نشان دهند» و نحوه «تعامل بشر با محیط» را آشکار کنند.

«ارتباط مستقیم با رویدادها یا سنت‌های زنده، ایده‌ها و باورها، به تصویر کشیدن پدیده‌های طبیعی یا مناطقی با زیبایی طبیعی استثنایی و نمونه‌های برجسته‌ای از مراحل اصلی تاریخ زمین از جمله شواهدی از حیات، فرایندهای زمین‌شناسی، اکولوژیکی و بیولوژیکی در تکامل و توسعه اکوسیستم‌ها» نیز از شروط ثبت در فهرست میراث جهانی است.

بنابراین گروهی که پرونده را آماده می‌کنند، باید چنین شاخصه‌هایی را معرفی، برجسته و اثبات کنند. به همین دلیل، تهیه یک پرونده ثبت جهانی معمولا حاصل همکاری ده‌ها متخصص در حوزه‌های مختلف است.

پس از تکمیل پرونده نیز مستندات برای ارزیابی به نهادهای مشورتی یونسکو، از جمله شورای بین‌المللی بناها و محوطه‌ها (ایکوموس) ارسال می‌شود. کارشناسان ایکوموس طی فرایندی که گاه بیش از یک سال به طول می‌انجامد، پرونده را از نظر علمی، فنی و مدیریتی بررسی می‌کنند، از محل اثر بازدید به عمل می‌آورند و در نهایت گزارش ارزیابی و توصیه خود را به کمیته میراث جهانی ارائه می‌دهند. تصمیم نهایی درباره ثبت شدن یا نشدن اثر نیز در اجلاس سالانه کمیته میراث جهانی اتخاذ می‌شود.

بنابراین می‌توان گفت که اجلاس سالانه یونسکو بزرگ‌ترین محل گردهمایی کارشناسان حوزه میراث فرهنگی و طبیعی در جهان است و حضور باستان‌شناسان، کارشناسان و پژوهشگران ایرانی در چنین اجلاسی دستاوردهای زیادی به همراه دارد. برای همین است که بسیاری از کشورها در کنار دیپلمات‌ها و کارگزاران دولتی، معمولا تیمی از کارشناسان حوزه‌های مختلف از جمله باستان‌شناسان، معماران، مرمتگران، شهرسازان و کارشناسان محیط زیست را به این اجلاس می‌فرستند. در موارد بسیاری حتی نمایندگان جامعه محلی نیز در اجلاس یونسکو حضور دارند.

هرچند در جلسه کمیته میراث جهانی، تصمیم‌گیری بر اساس پرونده مکتوب و ارزیابی نهادهای مشورتی انجام می‌شود، دولت‌ها برای پاسخ به پرسش‌های احتمالی اعضای کمیته درباره مسائل فنی، محدوده اثر، برنامه مدیریت، حفاظت، اصالت یا یکپارچگی، معمولا از کارشناسانی که مستقیما در تدوین پرونده نقش داشته‌اند، کمک می‌گیرند.

فهرست شرکت‌کنندگان اجلاس چهل‌وپنجم کمیته میراث جهانی در ریاض نیز همین الگو را نشان می‌دهد. برای نمونه، هیأت یونان علاوه بر سفیر و مشاور حقوقی وزارت خارجه، دو باستان‌شناس وزارت فرهنگ را در ترکیب خود داشت. هند سفیر، مدیران سازمان باستان‌شناسی، چند باستان‌شناس و یک کارشناس حیات‌وحش را اعزام کرد. ایتالیا هم علاوه بر سفیر و مشاور وزیر فرهنگ، مسئول پرونده نامزدی و مدیران فنی مرتبط را همراه داشت و ترکیه نیز برای پرونده ثبت جهانی گوردیون، مدیر پایگاه، معمار، مهندس عمران، شهرساز و مدیران میراث فرهنگی را به اجلاس فرستاد.

با در نظر گرفتن این مسئله و اهمیت آن می‌توان بار دیگر ترکیب هیأت اعزامی جمهوری اسلامی ایران به اجلاس چهل و هشتم یونسکو را بررسی کرد که عمدتا وزیر، معاونان، مدیران ارشد وزارت میراث فرهنگی و چند مقام دولتی‌اند و در میان اعضای معرفی‌شده، تنها حمیده چوبک، مدیر پایگاه ملی قلعه الموت، و محمدحسن طالبیان، مدیر تدوین پرونده ثبت جهانی قلعه الموت و استحکامات مرتبط، به طور مستقیم در فرایند علمی تهیه این پرونده نقش داشته‌اند و در فهرست اعلام‌شده، نام دیگر باستان‌شناسان، پژوهشگران، معماران، مرمتگران یا کارشناسانی که طی سال‌های گذشته در تهیه مستندات این پرونده مشارکت داشتند، دیده نمی‌شود.

این در حالی است که خود حمیده چوبک پیش‌تر در گفتگو با روزنامه همشهری، از نقش گسترده متخصصان و جامعه محلی در تهیه این پرونده سخن گفته و تاکید کرده بود: «برای رسیدن به مرحله ثبت جهانی قلعه الموت ۲۵ سال تلاش و پیگیری شد و بیشتر کارکنان این پایگاه نیز بومیان الموت بودند».

پس از انتشار نامه مربوط به ترکیب هیأت اعزامی، جواد واحدی، معاون حقوقی و امور مجلس وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی، در نامه‌ای خطاب به علی نیکزاد، نایب‌رئیس مجلس شورای اسلامی، ادعاهای علی خضریان، نماینده تهران، را رد کرد و خواستار بررسی این موضوع در چارچوب سازوکارهای قانونی مجلس شد.

واحدی در این نامه ادعا کرد که فهرست ۱۴ نفره منتشرشده فهرست نهایی هیأت اعزامی نیست و صرفا برای هماهنگی‌های اداری، اخذ روادید، پیش‌بینی افراد جایگزین و برنامه‌ریزی‌های مقدماتی تهیه شده است. به گفته او، ترکیب نهایی هیأت بین هفت تا ۹ نفر خواهد بود و اعضای آن بر اساس نیازهای فنی و تخصصی پرونده ثبت جهانی «قلعه الموت و استحکامات وابسته» انتخاب می‌شوند.

او همچنین مدعی شد که در ترکیب افرادی اعزامی از ایران، کارشناسان ثبت جهانی و استادان و چهره‌های ماندگار حوزه میراث فرهنگی نیز حضور دارند، این در حالی است که نامی از آن‌ها در فهرست اعلام شده، مشاهده نمی‌شود.

واحدی در بخش دیگری از نامه خود، ادعای مطرح‌شده درباره هزینه ۴۰ میلیارد تومانی این ماموریت را نیز رد کرد و نوشت که تاکنون هیچ پرداختی از محل اعتبارات عمومی برای این سفر انجام نشده است و رقم اعلام‌شده مستند به اسناد مالی قطعی نیست.

کیفیت پرونده‌های پیشنهادی

صرف‌نظر از مناقشه میان نماینده مجلس و دولتی‌ها، مسئله‌ای که بارها کارشناسان نیز بر آن تاکید کرده‌اند، کیفیت و فرایند تهیه پرونده‌های ثبت جهانی ایران و نقش تیم‌های کارشناسی در آن است. به اعتقاد آنان، برخی پرونده‌های پیشنهادی ایران نه به دلیل کم‌ارزش بودن آثار، بلکه به دلیل ضعف در مستندسازی، تدوین و دفاع فنی، با ایرادهای جدی نهادهای مشورتی یونسکو روبه‌رو شده‌اند.

برای نمونه، پرونده ثبت جهانی هگمتانه در سال ۲۰۲۳ به دلیل ایرادهای ایکوموس از دستور ثبت خارج و برای بازنگری به ایران بازگردانده شد. پرونده منظر فرهنگی تاریخی ماسوله نیز در همان سال نتوانست نظر مثبت کمیته میراث جهانی را جلب کند و برای اصلاح و تکمیل به دولت ایران برگردانده شد.

در مورد دره خرم‌آباد نیز، ایران در نهایت ناچار شد قلعه فلک‌الافلاک را از پرونده نامزدی حذف کند، زیرا ایکوموس در ارزیابی خود اعلام کرد که در پرونده ارائه‌شده، ارزش جهانی برجسته این بنا به اندازه کافی اثبات نشده است.

باستان‌شناسان و فعالان میراث فرهنگی تاکید می‌کنند که در ارزش تاریخی و باستان‌شناختی این آثار هیچ تردیدی وجود ندارد، بلکه مسئله اصلی کیفیت پرونده‌های پیشنهادی است؛ به‌گونه‌ای که وزارت میراث فرهنگی به جای استفاده از ظرفیت پژوهشگران و متخصصان توانمند، بر گروه محدودی از مدیران و افراد ثابتی تکیه می‌کند که حتی برای نگارش پرونده هم آموزش لازم را ندیده‌اند، اما به صرف داشتن مسئولیت دولتی هر سال به اجلاس سالانه یونسکو نیز اعزام می‌شوند، بدون اینکه سفر آن‌ها‌ــ به‌رغم هزینه‌های هنگفت‌ــ دستاورد ملموسی برای ایران داشته باشد.

مسئولان دولتی در حالی برای خود از ثبت احتمالی سی‌امین اثر ایران در فهرست میراث جهانی دستاوردسازی می‌کنند که رتبه ایران در ثبت جهانی، دهم است. حال‌ آنکه کشورهایی مانند ایتالیا با ۶۱ اثر، چین با ۶۰ اثر، آلمان با ۵۵ اثر، فرانسه با ۵۴ اثر و اسپانیا با ۵۰ اثر در صدر فهرست میراث جهانی یونسکو قرار دارند.