جام جهانی ۲۰۲۶ فوتبال از روز پنجشنبه آغاز شده است و تیم فوتبال ایران بامداد سه‌شنبه ۲۶ خرداد، نخستین مسابقه خود را برابر نیوزیلند برگزار خواهد کرد، با این حال بسیاری از ایرانیان هنگام تماشای مراسم افتتاحیه این رقابت‌ها، ناخواسته به گذشته‌ای فکر کردند که در آن ایران نه‌تنها قدرت نخست فوتبال آسیا بود، بلکه سودای میزبانی بزرگ‌ترین رویداد ورزشی جهان را در سر داشت.

اما امروز تیمی که با نام جمهوری اسلامی ایران در جام جهانی حاضر شده، در آستانه نخستین مسابقه خود همچنان با بحران ویزا، اردو در خارج از کشور میزبان، نبود هیچ بازی تدارکاتی و حاشیه‌های مدیریتی فراوان روبرو است؛ وضعیتی که فاصله آن با جایگاه فوتبال ایران در دهه ۱۳۵۰ خورشیدی را بیش از هر زمان دیگری آشکار کرده است.

آنچه این مقایسه را تلخ‌تر می‌کند، تنها نتایج ورزشی نیست، بلکه تفاوت میان دو مسیر کاملا متفاوت است. یک مسیر که فوتبال ایران را به سمت تبدیل شدن به قدرتی جهانی سوق می‌داد و مسیر دیگری که طی چهار دهه گذشته، فوتبال ایران را به یکی از قربانیان انزوای سیاسی و سوءمدیریت حکومتی تبدیل کرد.

رویایی به نام جام جهانی در تهران

کمتر از یک سال پیش از وقوع انقلاب اسلامی، مقام‌های ورزشی ایران در حال پیگیری یکی از جاه‌طلبانه‌ترین پروژه‌های تاریخ ورزش کشور بودند که «میزبانی از جام جهانی فوتبال» نام داشت.

هم‌زمان با برگزاری موفق بازی‌های آسیایی ۱۹۷۴ تهران و افتتاح مجموعه ورزشی آریامهر، ایران صاحب پیشرفته‌ترین زیرساخت‌های ورزشی آسیا شده بود. ورزشگاه ۱۰۰ هزار نفری آریامهر که امروز آزادی نام دارد، بزرگ‌ترین ورزشگاه قاره آسیا محسوب می‌شد و از نظر امکانات در ردیف ورزشگاه‌های مدرن جهان قرار داشت.

در همان سال‌ها ایران درخواست رسمی خود را برای میزبانی جام جهانی ۱۹۹۰ (۱۳۶۹) به فیفا ارائه کرد و ورزشگاه آریامهر به‌عنوان ورزشگاه اصلی این پرونده معرفی شد. در ادامه، مقام‌های فدراسیون جهانی فوتبال، فیفا، در چند جلسه با مقام‌های سازمان تربیت‌بدنی و فدراسیون فوتبال ایران، این کشور را به‌عنوان اصلی‌ترین نامزد کسب میزبانی معرفی کردند.

اما وقوع انقلاب اسلامی سال ۱۳۵۷ تمامی این برنامه‌ها را متوقف کرد و کشوری که خود را برای میزبانی بزرگ‌ترین رویداد ورزشی جهان آماده می‌کرد، به‌تدریج وارد چرخه‌ای از تنش‌های سیاسی، جنگ و انزوای بین‌المللی شد که آثار آن امروز نیز در فوتبال ایران دیده می‌شود.

قدرتی که بر آسیا حکومت می‌کرد

فوتبال ایران در دهه ۱۳۵۰ تنها یک تیم موفق آسیایی نبود، بلکه بدون تردید قدرت اول قاره محسوب می‌شد.

ایران در سال‌های ۱۹۶۸ (۱۳۴۷)، ۱۹۷۲ (۱۳۵۱) و ۱۹۷۶ (۱۳۵۵) سه دوره پیاپی قهرمان جام ملت‌های آسیا شد. رکوردی که هنوز هم در تاریخ فوتبال آسیا تکرار نشده است. در همان دوران، تیم ملی ایران قهرمان بازی‌های آسیایی شد و در مسابقات فوتبال المپیک مونترال ۱۹۷۶ نیز حضور یافت.

ستارگانی مانند ناصر حجازی، علی پروین، حسن روشن، ایرج دانایی‌فرد، غفور جهانی و آندرانیک اسکندریان در سطح آسیا و حتی فراتر از آن شناخته شده بودند و فوتبال ایران برای بسیاری از کشورهای منطقه به یک الگو تبدیل شده بود.

در آن دوران بسیاری از کشورهای آسیایی، ازجمله کشورهای عربی فاقد لیگ‌های حرفه‌ای و زیرساخت‌های مناسب بودند، اما ایران صاحب ورزشگاه‌های مدرن، باشگاه‌های قدرتمند و برنامه‌ریزی بلندمدت برای توسعه فوتبال بود.

سخت‌ترین صعود تاریخ فوتبال ایران

شاید مهم‌ترین دستاورد فوتبال ایران پیش از انقلاب، صعود به جام جهانی ۱۹۷۸ (۱۳۵۷) آرژانتین باشد؛ موفقیتی که با استانداردهای امروز حتی ارزش بیشتری پیدا می‌کند.

در آن زمان جام جهانی تنها با حضور ۱۶ تیم برگزار می‌شد و آسیا فقط یک سهمیه داشت. در نتیجه ایران برای رسیدن به آن سهمیه، باید تمان مدعیان قاره را پشت سر می‌گذاشت. در چارچوب تیم ملی ایران موفق شد کره جنوبی، استرالیا، کویت و دیگر رقبا را شکست دهد و به‌عنوان تنها نماینده آسیا راهی جام جهانی شود.

این در حالی است که اکنون در جام جهانی ۲۰۲۶ تعداد تیم‌های حاضر به ۴۸ تیم افزایش یافته و قاره آسیا نیز بیش از هشت سهمیه مستقیم در اختیار دارد. به بیان دیگر، مسیر صعود به جام جهانی امروز به‌مراتب آسان‌تر از سال ۱۹۷۸ است اما با وجود این تغییرات، فوتبال ایران طی چهار دهه گذشته نتوانسته است از مرحله گروهی جام جهانی صعود کند.

وقتی غول‌های جهان به تهران می‌آمدند

یکی دیگر از نشانه‌های اعتبار فوتبال ایران در دوران پهلوی، کیفیت مسابقات دوستانه تیم ملی بود.

در دهه ۱۳۵۰ تیم ملی ایران برابر قدرت‌هایی مانند آرژانتین، فرانسه، شوروی، چکسلواکی، مجارستان و یوگسلاوی به میدان رفت. بسیاری از این تیم‌ها بعدها قهرمان جهان یا اروپا شدند.

ایران سال ۱۳۵۶ مقابل آرژانتینی قرار گرفت که تنها یک سال بعد قهرمان جام جهانی شد. مسابقه با فرانسه، شوروی و دیگر قدرت‌های آن زمان نیز نشان می‌داد که فوتبال ایران به سطحی رسیده است که بزرگ‌ترین تیم‌های جهان تمایل دارند مقابل آن بازی کنند.

در سطح باشگاهی نیز شرایط مشابه بود. برای افتتاح ورزشگاه آریامهر، تیم کروزیروی برزیل، یکی از بزرگ‌ترین باشگاه‌های آمریکای جنوبی، به تهران سفر کرد. حضور چنین تیمی در ایران نشان‌دهنده جایگاه بین‌المللی فوتبال کشور بود.

اما امروز شرایط به گونه‌ای است که فوتبال ایران حتی یک ورزشگاه استاندارد و بین‌المللی یا چمن مناسب برای میزبانی از مسابقات آسیایی ندارد و  فدراسیون فوتبال جمهوری اسلامی نیز در آستانه جام جهانی نتوانسته است حتی یک مسابقه تدارکاتی معتبر برای تیم ملی فراهم کند. دیدارهای برنامه‌ریزی‌شده برابر چند تیم مختلف پی‌درپی لغو شد‌ه‌اند و در نهایت ایران به جای رویارویی با تیم‌های ملی مطرح، مقابل تیم زیر ۲۱ سال شهر تیخوانا به میدان رفته است.

۴۷ سال بدون قهرمانی

شاید هیچ آماری به اندازه عملکرد ایران در جام ملت‌های آسیا نتواند فاصله میان دو دوره را نشان دهد.

تیمی که پیش از انقلاب سه بار پیاپی قهرمان آسیا شده بود، در ۴۷ سال گذشته حتی یک بار هم نتوانسته است به فینال این رقابت‌ها راه پیدا کند. در این مدت کشورهایی مانند ژاپن، کره جنوبی، عربستان سعودی، قطر، عراق و استرالیا موفق شدند قهرمان آسیا شوند، اما ایران همچنان در حسرت بازگشت به روزهای اوج باقی ماند.

این ناکامی تنها به نتایج فنی محدود نمی‌شود. بسیاری از کارشناسان معتقدند که دخالت سیاسیون و نظامی‌ها در ورزش، انتصاب مدیران غیرمتخصص، فساد ساختاری و اولویت یافتن ملاحظات حکومتی بر منافع فوتبال، از مهم‌ترین دلایل عقب‌ماندگی فوتبال ایران در دهه‌های اخیر بوده‌اند.

جام جهانی ۲۰۲۶؛ تصویری از وضعیت امروز

تیم ملی ایران در حالی آماده نخستین مسابقه خود در جام جهانی ۲۰۲۶ می‌شود که همچنان با مشکلاتی مواجه است که کمتر تیمی در سطح این رقابت‌ها تجربه می‌کند.

علاوه بر آنکه تیم ایران به دلیل بی‌توجهی به فوتبال پایه، اکنون پیرترین تیم حاضر میان ۴۸ تیم محسوب می‌شود، امروز ۲۲ خرداد مهدی محمدنبی، سرپرست تیم ایران، در گفتگو با رویترز تایید کرد که بخشی از اعضای کاروان ایران هنوز ویزا ندارند و در حالی که تنها چند روز به مسابقه نخست مانده، ویزایی برای آنان صادر نشده است.

به گفته او، همین مسئله نیز موجب شد محل استقرار تیم از آمریکا به تیخوانای مکزیک منتقل شود و روند آماده‌سازی بازیکنان تحت تاثیر قرار گیرد.

هم‌زمان احمد دنیامالی، وزیر ورزش جمهوری اسلامی ایران، نیز با اشاره به مشکلات ایجاد‌شده از سوی آمریکا، مدعی شد که ایران «روی کاغذ» باید از مرحله گروهی صعود کند، اما اقدام‌های کشور میزبان بر شرایط تیم تاثیر گذاشته است.

با این حال بسیاری از ناظران معتقدند آنچه امروز گریبان فوتبال ایران را گرفته، صرفا مشکل ویزا نیست، بلکه این بحران نمادی از جایگاهی است که جمهوری اسلامی ایران طی دهه‌های گذشته برای کشور در عرصه بین‌المللی رقم زده است.

فاصله میان فوتبال ایران در سال ۱۳۵۷ و فوتبال ایران در سال ۱۴۰۵ را نمی‌توان تنها با تعداد بردها و باخت‌ها سنجید. یک سو کشوری قرار داشت که خود را برای میزبانی جام جهانی آماده می‌کرد، قدرت اول آسیا بود و بزرگ‌ترین تیم‌های جهان را به تهران می‌کشاند. در سوی دیگر، تیمی قرار دارد که در آستانه جام جهانی، بیش از آنکه درباره توانایی‌های فنی‌اش صحبت شود، با بحران ویزا، اردو در کشوری دیگر و حاشیه‌های مدیریتی شناخته می‌شود.

شاید همین مقایسه، بیش از هر آمار و نتیجه‌ای نشان دهد که فوتبال ایران در ۴۷ سال گذشته چه مسیری را پیموده و از کجا به کجا رسیده است.