امیر قلعه‌نویی، سرمربی تیم فوتبال ایران، سرانجام فهرست نهایی ۲۶ نفره این تیم برای حضور در جام جهانی ۲۰۲۶ را اعلام کرد؛ فهرستی که تیم ایران را در صدر فهرست پیرترین تیم‌های حاضر در میان ۴۸ تیم این رقابت‌ها قرار داده است.

تیم ایران با میانگین سنی ۳۰ سال و شش ماه، نه‌تنها مسن‌ترین تیم تاریخ فوتبال ایران در تمامی رقابت‌های آسیایی و جهانی محسوب می‌شود، بلکه در میان ۴۸ تیم حاضر در جام جهانی ۲۰۲۶ آمریکا نیز پیرترین تیم مسابقات است.

این رکورد در شرایطی ثبت می‌شود که ایران در جام جهانی ۲۰۲۲ قطر با هدایت کارلوس کی‌روش هم مسن‌ترین تیم آن دوره بود، با این حال میانگین سنی آن تیم حدود دو سال از تیم فعلی قلعه‌نویی کمتر بود.

سرمربی ایران در حالی تصمیم گرفت نام ده‌ها استعداد جوان و آماده را از فهرست جام جهانی کنار بگذارد که شماری از بازیکنان بالای ۳۵ سال دعوت‌شده در یک سال گذشته عمدتا در تیم‌های باشگاهی خود نیمکت‌نشین بوده‌اند. حتی علیرضا جهانبخش مدتی طولانی کلا بدون تیم بوده و هیچ باشگاهی حاضر به عقد قرارداد با او نبوده است.

از طرفی با توجه به اینکه در دهه‌های گذشته برخی فوتبالیست‌های ایرانی برای حضور در تیم‌های ملی پایه یا قرار گرفتن در سهمیه بازیکنان زیر ۲۵ سال باشگاه‌ها، مدارک هویتی خود تغییر داده یا دستکاری کرده بودند، احتمال دارد میانگین سن واقعی تیم قلعه‌نویی حتی از رقم اعلام‌شده ۳۰ سال و شش ماه نیز بیشتر باشد.

برای درک بهتر افول کیفیت فوتبال ایران در دهه‌های اخیر، مرور یک نکته تاریخی قابل‌توجه است. میانگین سنی تیم ملی ایران با هدایت حشمت مهاجرانی در جام جهانی ۱۹۷۸ آرژانتین‌ــ که پس از قهرمانی مقتدرانه در آسیا و به‌عنوان تنها نماینده قاره کهن در دوران حکومت پهلوی به این رقابت‌ها راه یافت‌ــ حدود ۲۳ سال بود  که به میانگین سنی بسیاری از تیم‌های مدعی فوتبال جهان در حال حاضر نزدیک است.

قدرت‌های فوتبال جهان با چیدن تیم‌هایی با میانگین سنی ۲۳ تا ۲۵ سال تلاش می‌کنند توان دوندگی، فشار فیزیکی و پویایی تیمشان را در بالاترین سطح حفظ کنند.

در همین حال، در میان برخی خبرنگاران ورزشی ساکن ایران درباره نقش پررنگ سیامک قلیچ‌خانی، دلال حوزه نقل‌وانتقالات فوتبال و مشاور رسانه‌ای فعلی امیر قلعه‌نویی، در فرایند دعوت برخی بازیکنان به تیم ایران همچنان گمانه‌زنی‌هایی مطرح می‌شود. بر اساس این اخبار غیررسمی، احتمال اینکه برخی بازیکنان پا‌به‌سن‌گذاشته برای دعوت شدن به تیم مبالغ قابل‌توجهی پرداخته باشند، وجود دارد.

نام قلعه‌نویی و قلیچ‌خانی سال گذشته هم در برخی گزارش‌های مرتبط با پرونده فساد مالی در فوتبال ایران مطرح شد؛ پرونده‌ای که به بازداشت و احضار شماری از مدیران ارشد فدراسیون فوتبال و سازمان لیگ، از جمله معاون حقوقی رئیس فدراسیون، رئیس کمیته داوران و مسئول برگزاری مسابقات سازمان لیگ منجر شد.

حالا از ۲۶ بازیکن حاضر در فهرست نهایی قلعه‌نویی، ۱۶ بازیکن، برابر با حدود ۶۲ درصد بازیکنان، بیش از ۳۰ سال سن دارند و در این میان شش بازیکن نیز بالای ۳۳ سال‌اند. در مقابل، تنها سه بازیکن زیر ۲۵ سال در این فهرست دیده می‌شوند که برای حضور در ترکیب ۱۱ نفره قلعه‌نویی، شانس بسیار پایینی دارند.

بررسی های آماری نشان می‌دهد ۱۴ بازیکن از همین فهرست در جام جهانی ۲۰۲۲ قطر هم حضور داشتند و ۱۰ نفر سابقه بازی در جام جهانی ۲۰۱۸ روسیه را نیز دارند. بنابراین می‌توان گفت در دوران ریاست مهدی تاج بر فدراسیون و حضور قلعه‌نویی روی نیمکت ایران، تغییر نسل در فوتبال ایران عملا متوقف شده است.

این وضعیت در حالی رقم می‌خورد که امیر قلعه‌نویی پس از بازگشت به نیمکت تیم ایران، «جوان‌گرایی» را یکی از مهم‌ترین اهدافش معرفی کرد. او در نخستین نشست خبری خود وعده داد روند نوسازی تیم ملی را آغاز خواهد کرد، اما اکنون پس از چند سال، نه تنها این اتفاق رخ نداده، بلکه میانگین سنی تیم به بالاترین سطح در تاریخ این تیم رسیده است.

نگاهی به روند تاریخی نیز این موضوع را تایید می‌کند. میانگین سنی تیم ایران در جام جهانی ۱۹۷۸ حدود ۲۳ سال بود. این عدد در جام جهانی ۱۹۹۸ به ۲۶ سال و شش ماه رسید، در سال ۲۰۰۶ به ۲۷ سال افزایش یافت و در جام جهانی ۲۰۱۴ به حدود ۲۸ سال رسید. با این حال، رکورد کنونی با میانگین سنی بیش از ۳۰ سال، با تمام دوره‌های گذشته فاصله قابل‌توجهی دارد.

منتقدان و کارشناسان فوتبال در ایران بر این باورند که بخش مهمی از این بحران، افزون بر ابهام‌ها و انتقادهای مطرح‌شده درباره فساد مالی سرمربی و اطرافیانش، به تمایل امیر قلعه‌نویی برای حفظ حلقه نزدیکان و ایجاد نوعی «گعده‌محوری» در تیم بازمی‌گردد؛ رویکردی که به باور آنان با هدف کنترل فضای اردو، مدیریت رختکن و تضمین تداوم حضور او روی نیمکت تیم ملی حتی پس از پایان جام جهانی، دنبال می‌شود. در این چارچوب، از بازیکنانی مانند مهدی طارمی، علیرضا جهانبخش، احسان حاج‌صفی، سعید عزت‌اللهی و رامین رضاییان نام برده می‌شود که در فرایند کنار رفتن سه سرمربی پیشین تیم ایران و بازگشت دوباره قلعه‌نویی به راس کادر فنی، نیز نقش قابل‌توجهی ایفا کردند.

به‌عنوان نمونه، امیر قلعه‌نویی بدون ارائه توضیحی فنی درباره معیارهای انتخابش، کسری طاهری و امیرحسین محمودی، دو استعداد جوان و از آماده‌ترین بازیکنان یک سال اخیر فوتبال ایران، را از فهرست نهایی جام جهانی کنار گذاشت و ترجیح داد بازیکنان پا‌به‌سن‌گذاشته‌ای مانند علی نعمتی و رامین رضاییان را به تیم دعوت کند که به‌ دلیل افت فنی و اشتباهات فراوان، در فهرست مازاد و خروج باشگاه‌های پرسپولیس و استقلال قرار گرفته بودند.

در مقابل، سردار آزمون که در سال‌های اخیر یکی از آماده‌ترین مهاجمان تیم ملی و بهترین گلزن فصل گذشته لیگ امارات بود، پس از انتشار تصویری در کنار حاکم دبی در میانه جنگ جمهوری اسلامی با اسرائیل و آمریکا، از فهرست نهایی قلعه‌نویی کنار گذاشته شد و حتی اللهیار صیادمنش، مهاجم ۲۵ ساله ایرانی شاغل در لیگ برتر بلژیک، نیز در فهرست نهایی تیم ملی جایی پیدا نکرد.

در نتیجه، مهم‌ترین نگرانی درباره تیم فعلی ایران به مسائل فنی و آمادگی جسمانی بازمی‌گردد، زیرا جام جهانی ۲۰۲۶ در شرایطی متفاوت از بسیاری از دوره‌های پیشین و در شهرهایی با آب‌وهوای گرم، رطوبت بالا و فاصله‌های طولانی میان محل استقرار تیم‌ها و ورزشگاه‌ها برگزار خواهد شد. 

کارشناسان علوم ورزشی همواره تاکید می‌کنند افزایش میانگین سنی یک تیم بر سرعت بازیابی قوا، میزان دوندگی، توانایی اجرای پرس فشرده، شدت تحرک در طول مسابقه و تحمل بازی‌های متراکم، تاثیر مستقیم دارد.