رجب طیب اردوغان، رئیسجمهوری ترکیه، از پیامدهای جنگ ایران برای تقویت موقعیت داخلی و بینالمللیاش بهره برده است. به نوشته نشریه تلگراف، این جنگ در حالی که توجه جهان را به بحران ایران معطوف کرده بود، به اردوغان فرصت داد فشار بر مخالفان داخلی را افزایش دهد و همزمان جایگاه ترکیه را در معادلات امنیتی، دفاعی و دیپلماتیک منطقه ارتقا دهد.
تلگراف در ادامه مینویسد نمونه آشکار این روند، یورش پلیس ضدشورش به مقر حزب جمهوریخواه خلق، مهمترین حزب مخالف دولت اردوغان، بود. نیروهای پلیس در را شکستند و وارد محوطه شدند، و با سپر به سمت ساختمان حزب حرکت کردند. آنها برای متفرق کردن هوادارانی که مقابل درهای شیشهای سنگر بسته بودند، گاز اشکآور شلیک کردند. در داخل ساختمان، اوزگور اوزل، رهبر حزب جمهوریخواه خلق، که با حکم دادگاه برکنار شده بود، در اعتراض در دفتر حزب مانده بود. این صحنه نشاندهنده افزایش فشار بر مخالفان و محدودتر شدن آزادیهای مدنی و سیاسی در ترکیه بود.
جنگ ایران فضای مناسبی برای اردوغان فراهم کرد تا زمانی که توجه جهان به تحولات منطقهای معطوف بود، سرکوب مخالفان را با واکنش محدود بینالمللی پیش ببرد. گونول تول، مدیر برنامه ترکیه در موسسه خاورمیانه در واشنگتن، در گفتوگو با تلگراف این وضعیت را محیطی بسیار مساعد برای اقدامهای داخلی اردوغان توصیف کرد. به گفته تول، شوکهای ژئوپلیتیکی به اردوغان امکان دادهاند آنچه از فضای دموکراتیک در داخل ترکیه باقی مانده است، بیش از پیش محدود کند. همزمان، تضعیف نظم جهانی و جنگ روسیه در اوکراین باعث شده است کشورهای اروپایی، متحدان ناتو، همسایگان منطقهای و حتی برخی کشورهای آفریقایی احساس کنند ناچارند با اردوغان همکاری کنند.
اردوغان نزدیک به یکچهارم قرن است که قدرت را در ترکیه در دست دارد و در دورههای پس از چالشهای سیاسی بزرگ، قدرتش را بیشتر تثبیت کرده است. اعتراضهای گسترده سال ۲۰۱۳ و کودتای نافرجام سال ۲۰۱۶ هر دو با برخورد شدید نیروهای دولتی مواجه شدند. در مارس ۲۰۲۵ نیز بازداشت اکرم اماماوغلو، شهردار استانبول و مهمترین رقیب سیاسی اردوغان، اعتراضهای گستردهای در پی داشت.
Read More
This section contains relevant reference points, placed in (Inner related node field)
نه روز پس از آغاز جنگ ایران، اماماوغلو به اتهامهایی محاکمه شد که منتقدان آن را ساختگی و با هدف حذف مخالفان میدانند. این اتهامها در پروندهای چهار هزار صفحهای مطرح شده است و از فساد تا رهبری سازمانی خلافکار را شامل میشود. در صورت محکومیت، مجموع احکام احتمالی میتواند به بیش از دو هزار سال زندان برسد. اماماوغلو همه اتهامها را رد کرده است. با این حال، واکنش غرب به این پرونده بسیار محدود بود.
اردوغان در سالهای گذشته از محبوبیت قابل توجهی برخوردار بوده و نوعی کیش شخصیت پیرامون خود ساخته است، اما مشکلات اقتصادی اخیر این موقعیت را تضعیف کردهاند. تورم از زمان انتخابات ریاستجمهوری ۲۰۲۳، که اردوغان در دور دوم و با فاصلهای اندک پیروز شد، بهطور متوسط حدود ۵۰ درصد بوده است. این فشار اقتصادی بخشی از پایگاه اجتماعی او را تضعیف و دولت را به سمت کنترل بیشتر مخالفان سوق داده است. یوسف جان، کارشناس موسسه آمنه استراتژیز، معتقد است دولت اردوغان میداند که دیگر مانند ۱۰ یا ۱۵ سال پیش از حمایت مردمی برخوردار نیست و به همین دلیل برای تضعیف حزب جمهوریخواه خلق به روشهای سرکوبگرانه و اقتدارگرایانه متوسل شده است.
در سطح منطقهای نیز ترکیه از تغییرات امنیتی پس از جنگ ایران بهره برده است. پس از آنکه کشورهای منطقه شاهد عبور یا اصابت موشکهای ایرانی در خاک خود بودند، برخی از آنها بهتدریج در حال فاصله گرفتن از اتکای کامل به واشنگتناند. عراق در ماه مه قراردادی برای خرید ۲۰ سامانه پدافندی ترکیه امضا کرد؛ این اقدامی مهم از سوی کشوری است که سالها برای حفاظت از حریم هواییاش به آمریکا متکی بود. عراق در جریان جنگ، بهدلیل میزبانی نیروهای غربی و گروههای تحت حمایت جمهوری اسلامی، در معرض خطر حملات دو طرف قرار داشت.
اندونزی نیز در پی نگرانی از چین و پس از انتقال بخشی از منابع نظامی آمریکا از منطقه هند-اقیانوسیه به خاورمیانه، قراردادی برای خرید تا ۶۰ فروند پهپاد رزمی بایراکتار قیزیلآلما از ترکیه امضا کرده است. تحویل این پهپادها قرار است از سال ۲۰۲۸ آغاز شود. ترکیه همچنین قراردادی برای ساخت دو کشتی پشتیبانی نظامی برای پرتغال دارد که نخستین صادرات از این نوع به یک عضو ناتو و اتحادیه اروپا محسوب میشود.
ترکیه، که پس از آمریکا دومین ارتش بزرگ ناتو را در اختیار دارد، تحت رهبری اردوغان به یازدهمین صادرکننده بزرگ تسلیحات جهان تبدیل شده است. پهپادهای ترکیه به کشورهایی از اوکراین تا لیبی صادر شدهاند و تجهیزات نظامی این کشور در میدانهای جنگ آزموده شدهاند. این موضوع به اردوغان امکان میدهد ترکیه را بهعنوان شریکی قابل اتکا معرفی کند. قراردادهای دفاعی جدید نیز علاوه بر افزایش نفوذ خارجی، به تقویت جایگاه داخلی اردوغان و ایجاد منابع مالی در شرایط دشوار اقتصادی کمک میکنند.
اردوغان همچنین میکوشد ترکیه را به یک مرکز مهم تجارت انرژی تبدیل کند، کشوری که مسیر انتقال مواد معدنی حیاتی، خطوط لوله و بنادر دریایی از خاکش عبور کند. او پس از برکناری اوزل گفت هدف ترکیه این نیست که تماشاگر بماند، بلکه میخواهد در این رقابت «بازیگر تغییردهنده» باشد. برای پیشبرد چنین هدفی، دولت در پی خنثی کردن مخالفان سیاسی و هر نیرویی است که در برابر سیاستهایش مقاومت کند.
ترکیه حتی برای جذب خارجیانی که قصد خروج از کشورهای خلیج فارس را دارند، معافیت مالیاتی ۲۰ ساله پیشنهاد کرده است. عضویت در ناتو نیز برای این کشور نوعی چتر امنیتی فراهم میکند و میتواند این پیشنهاد را برای برخی مهاجران و سرمایهگذاران جذابتر کند.
در ژانویه، ترکیه بهعنوان همسایه ایران یکی از آسیبپذیرترین اعضای ناتو بود و حتی در شرایطی که موشکهای ایرانی از آسمانش عبور میکردند و احتمالا پایگاه مشترک آمریکا و ترکیه در ساحل مدیترانه را هدف گرفته بودند، تلاش میکرد از جنگ دور بماند. اما در آستانه نشست مهم ناتو در اوایل ژوییه، اردوغان با موقعیت و اهرم فشار بیشتری نسبت به پیش از جنگ ظاهر میشود.
به گفته تول، زمانی ناتو بهعنوان سازمان دفاعی جهان دموکراتیک معرفی میشد، اما اکنون کشورهای غربی و متحدان ناتو بیش از پیش بر توان تولید پهپاد، ظرفیت صنعتی و قابلیتهای دفاعی کشورهایی مانند ترکیه تمرکز دارند و کمتر به فرسایش دموکراسی و تحکیم اقتدارگرایی توجه میکنند. تول در ادامه افزود با این حال، همکاری با رهبران خودکامه میتواند پرخطر باشد، زیرا اولویت اصلی آنها بقای رژیم است و در صورت احساس خطر، ممکن است به معاهدات بینالمللی یا تعهداتشان در برابر متحدان پایبند نمانند.
