در شرایطی که اقتصاد ایران در وضعیتی وخیم و بحرانی قرار دارد و بنبست صادرات نیز بر پیچیدگی آن افزوده است، بیشتر نگاهها متوجه صنایع بزرگ چون نفت، پتروشیمی، خودرو و بازار است. حال آنکه در این میان، بخشهای مهمی از اقتصاد محلی و کشاورزی نیز بیسروصدا در حال فروپاشیاند. از جمله صنعت خرما که اگرچه کمتر در کانون توجه قرار میگیرد، معیشت هزاران خانواده به آن وابسته است.
صنعت خرما و بهخصوص صادرات آن در استانهای جنوبی ایران که یکی از نبضهای تپنده اقتصاد منطقه است و سالها از مهمترین منابع ارزآوری غیرنفتی و ستون اقتصاد محلی بوده، امروز به گواهی فعالان محلی، گرفتار رکود، اختلال در صادرات، بنبست بازگشت ارز، افزایش هزینههای حملونقل و انباشت در انبارها شده است.
روزنامه پیام ما بهتازگی در گزارشی میدانی، از انباشت گسترده خرمای جهرم در انبارها پرده برداشت و به نقل از نخلداران جنوب شرق استان فارس نوشت که این صنعت اکنون با «بحرانی چندلایه» روبرو است؛ بحرانی که از بسته شدن مسیرهای صادراتی و اختلال در بازگشت ارز آغاز شده و حالا با کاهش نقدینگی، انباشت بدهیها، گم شدن محمولهها در مسیرهای دریایی و گسترش آفات، به نقطهای رسیده استکه بسیاری از باغداران ادامه فعالیت را ناممکن میدانند.
آنها میگویند محصولی که سالها یکی از مهمترین منابع درآمد منطقه و ارزآور بود، اکنون پشت دروازههای بسته صادرات گرفتار مانده است و بازارهای خارجی عملا از دسترس خارج شدهاند.
Read More
This section contains relevant reference points, placed in (Inner related node field)
این در حالی است که تا همین چند سال پیش، نخلستانهای جهرم یکی از پایههای اصلی اقتصاد محلی فارس محسوب میشدند.
نخلداران میگویند تنشهای منطقهای، محدودیتهای صادراتی و پیچیدگی سیاستهای ارزی باعث شده چرخه طبیعی تولید و فروش مختل شود و نتیجه این وضعیت، انباشت خرما، بلوکه شدن سرمایه باغداران و افزایش نگرانی درباره آینده معیشت هزاران خانواده وابسته به این صنعت است.
محمدحسن صدق، نخلدار ۷۲ ساله جهرمی، یکی از افرادی است که تبعات این بحران را مستقیم حس کرده است. او از گم شدن محموله ۲۴ تنی خرمای شاهانی خود در جریان جنگ ۴۰ روزه سخن میگوید؛ محمولهای به ارزش حدود سه میلیارد تومان که قرار بود به هندوستان صادر شود، اما در نهایت سر از دبی درآورد و پس از پیگیریهای فراوان، پیدا شد.
او میگوید اتفاقهایی از این دست دیگر برای نخلداران عجیب نیست و در سالهای اخیر، گم شدن بار خرما به بخشی از واقعیت صادرات تبدیل شده است.
به گفته این نخلدار، در دورههای جنگ و بحران، صادرات خرما معمولا متوقف میشود، زیرا این محصول در رده کالاهای راهبردی قرار میگیرد و دولتها برای کنترل بازار داخلی، محدودیتهایی اعمال میکنند. با این حال او معتقد است در کنار این محدودیتها، نبود حمایتهای مالی و بیمهای، فشاری مضاعف بر تولیدکنندگان وارد کرده است. از طرفی، در حالی که در بسیاری از کشورها، نخلداران از وامهای کمبهره یا بدون بهره و پوششهای حمایتی برخوردارند، در ایران نه از بیمه موثر خبری است و نه حمایتهای لازم برای حفظ تولید وجود دارد.
فعالان صنعت خرما در کنار مشکلات تولید، از بحران نقدینگی شدید نیز سخن میگویند. به گفته محمدحسن مفضل، رئیس انجمن خرمای جهرم، حتی در مواردی که صادرات انجام شده، مشکلات مربوط به نقلوانتقال ارز و بازگشت پول حاصل از فروش، چرخه مالی این صنعت را مختل کرده است. به گفته او، بسیاری از تجار با چکهای برگشتی و بدهیهای انباشته روبرو شدهاند و این وضعیت، فشار اقتصادی سنگینی بر تولیدکنندگان و صادرکنندگان وارد کرده است.
او با اشاره به اهمیت اقتصادی نخلستانهای جهرم توضیح میدهد که حدود هفت هزار هکتار نخلستان در این شهرستان وجود دارد که سالانه بیش از ۲۵ میلیون دلار ارزآوری برای کشور دارند و معیشت بیش از سه هزار نفر به این صنعت وابسته است. با این حال، به گفته او، نخلداران در برابر نوسانهای بازار و مشکلات ساختاری کاملا بیدفاع ماندهاند.
مفضل میافزاید شهرستان جهرم سالانه حدود ۷۰ هزار تن خرمای مرغوب تولید میکند که بخش عمده این محصول صادراتی است، اما تداوم محدودیتها و بسته بودن مسیرهای فروش خارجی باعث شده است حجم زیادی از خرمای تولید امسال نیز مانند سالهای گذشته، در انبار بماند و سرمایه باغداران عملا قفل شود.
به گفته او، این بحران تنها به جهرم محدود نیست و در استانهای خرماخیز همجوار نیز وضعیت همین است: حجم زیادی خرما در انبارها باقی مانده است و بازار صادراتی فعالی برای آنها وجود ندارد. او میگوید خرمای شاهانی و زاهدی که از مهمترین و مرغوبترین محصولات جهرم به شمار میروند، امروز به قربانیان اصلی رکود بازار تبدیل شدهاند و ادامه این روند میتواند اشتغال مناطق تولیدکننده را با بحران جدی روبرو کند.
فعالان این حوزه میگویند اختلال در مسیرهای دریایی برای صادرات، بهویژه مسیر هند که مقصد اصلی بیش از ۷۰ درصد خرمای جهرم، بهخصوص نوع شاهانی است، اقتصاد منطقه را وارد مرحلهای بحرانی کرده و نبود مسیر جایگزین مطمئن و افزایش هزینههای حملونقل باعث شده است صادرات خرما دیگر صرفه اقتصادی گذشته را نداشته باشد.
احد بهجت حقیقی، رئیس سازمان جهاد کشاورزی استان فارس، نیز با اذعان به شرایط بحرانی خرمای جهرم، میگوید که هنوز مسیر جایگزین مطمئن و اقتصادی برای صادرات خرما پیدا نشده است. به گفته او، بازارهای اصلی خرمای جهرم شامل هند، کشورهای عضو اتحادیه اوراسیا، برخی کشورهای اروپایی، افغانستان، پاکستان و کشورهای حوزه خلیجفارساند و اختلال در مسیرهای صادراتی باعث کاهش محسوس درآمدهای ارزی این بخش شده است.
به گفته رئیس سازمان جهاد کشاورزی فارس، صادرات خرمای جهرم سالانه بین ۱۵ تا ۲۵ میلیون دلار ارزآوری داشت، اما اختلال در حملونقل دریایی تاکنون حدود سه میلیون دلار از این درآمد را کاهش داده است.
در استان فارس بیش از ۴۵ هزار هکتار نخلستان وجود دارد و سالانه بیش از ۴۰۷ هزار تن خرما تولید میشود. شهرستان جهرم نیز سهم بزرگی از این تولید را در اختیار دارد و انواع مختلف خرما از جمله شاهانی، زاهدی، پیارم، خاصویی، کبکاب و مجول، در این منطقه کشت میشود.
