درپی جنگ و تشدید بی‌ثباتی‌های منطقه‌ای، الگوی سفر در ایران دگرگون شده است، به‌طوری‌که جابه‌جایی‌های ضروری جایگزین سفرهای تفریحی و با توقف پروازها، بار ترافیکی مسیرهای هوایی به جاده‌ها منتقل شده است. ایران در فهرست مقاصد پرخطر قرار گرفته و درمقابل، گزینه‌های سفر خارجی برای ایرانیان نیز محدودتر شده است. این تحولات نه‌تنها رفتار مسافران را تغییر داده، بلکه چرخه اقتصاد گردشگری را، از خطوط هوایی و آژانس‌های مسافرتی گرفته تا اقامتگاه‌های بومگردی، با خطر ورشکستگی روبه‌رو کرده است.

در سه ماه گذشته در ایران سفرهای اجباری به‌تدریج جایگزین سفرهای تفریحی شده‌اند. الگوی سفر از برنامه‌ریزی برای اقامت در هتل، خرید سوغات و استفاده از خدمات گردشگری، به جابه‌جایی‌های ضروری تغییر یافته است. همچنین، لغو همه پروازهای داخلی و خارجی از شروع جنگ ۴۰ روزه باعث شده است تا سفرهای هوایی به‌طور گسترده به سفرهای زمینی منتقل شوند. این تغییرات رفتاری، شکل مصرف در گردشگری را نیز دگرگون کرده است، به‌طوری‌که بخشی از سفرها از الگوی مصرف‌محور به‌سمت الگوهای کم‌هزینه‌تری مانند گردشگری روستایی، طبیعت‌گردی و اقامت‌های موقت در چادر در حاشیه جنگل‌ها و مناطق طبیعی سوق پیدا کرده است.

بدون در نظر گرفتن خسارات ناشی از حملات هوایی به فرودگاه‌های کشور و نابودی ناوگان هوایی، در بدنه میانی این صنعت، آژانس‌های مسافرتی بیشترین آسیب را از تبعات جنگ و بی‌ثباتی حاکم متحمل شده‌اند. با لغو یا توقف گسترده پروازهای داخلی و بین‌المللی و اعلام ایران به‌عنوان منطقه‌ای ناامن برای سفر، این بخش عملا با رکود مواجه شده است. پیش از این نیز، گردشگری ورودی ایران بسیار محدود و عمدتا به زائران کشورهای همسایه یا سفرهای شخصی معطوف بود، اما در شرایط فعلی همین سطح محدود نیز کاهش یافته است. حتی پیش از آغاز درگیری نظامی هم ۲۵ کشور از چهار قاره اروپا، آمریکا، آسیا و اقیانوسیه به اتباع خود هشدار داده بودند از سفر به ایران بپرهیزند یا بلافاصله ایران را ترک کنند.

برآوردهای ارائه‌شده ازسوی فعالان این حوزه نیز از ابعاد گسترده خسارات حکایت دارد. حرمت‌الله رفیعی، رئیس انجمن صنفی دفاتر خدمات مسافرتی ایران، اعلام کرده است که در جریان جنگ ۴۰ روزه، حدود ۲۵هزار میلیارد تومان خسارت به صنعت گردشگری وارد شده که پنج همت آن مربوط به آژانس‌های هواپیمایی است.

این خسارت‌ها به سایر بخش‌های گردشگری نیز تسری یافته است. مراکز اقامتی، ازجمله هتل‌ها و اقامتگاه‌های بومگردی نیز زیان‌های قابل‌توجهی دیده‌اند. رئیس جامعه حرفه‌ای اقامتگاه‌های بومگردی کشور اعلام کرده است که این بخش، پس از هتل‌داران، بیشترین آسیب اقتصادی را متحمل شده است. به گفته او، میانگین زیان روزانه بومگردی بین ۸۰ تا ۱۰۰ میلیارد تومان برآورد شده و مجموع خسارت‌ها در دوره‌ای حدود ۴۵ روزه، به نزدیک ۶هزار میلیارد تومان رسیده است.

در حال حاضر حدود سه‌هزار و ۵۰۰ تا چهارهزار اقامتگاه بومگردی در کشور فعال‌اند، اما با توجه به تداوم رکود، تورم و کاهش قدرت خرید، احتمال خروج تدریجی بخشی از این واحدها از چرخه فعالیت وجود دارد.

اصفهان، که از معدود مقاصد شاخص برای گردشگران فرهنگی خارجی به شمار می‌رود، اکنون با وضعیت دشواری مواجه است. براساس گزارش خبرگزاری ایرنا، حدود ۳۰۰ آژانس گردشگری به‌شکل رسمی در این شهر فعالیت می‌کنند، اما بخش قابل‌توجهی از آنها در شرایط نامناسب اقتصادی قرار دارند. کاهش شدید ورود گردشگر و لغو یا تعلیق تورها، بسیاری از این آژانس‌ها را ناگزیر به تعدیل نیرو و کاهش هزینه‌ها کرده است.

یکی دیگر از چالش‌های جدی آژانس‌ها، محدودیت دسترسی پایدار به اینترنت جهانی است. طبق گزارش‌های منتشرشده، بسیاری از آژانس‌ها برای انجام امور اولیه، مانند ارتباط با خطوط هوایی خارجی، پیگیری رزروها و استرداد بلیت‌ها، امکان دسترسی محدود به اینترنت دارند که در محل اتحادیه‌ها در اختیارشان قرار می‌گیرد. در چنین شرایطی، حتی پاسخگویی به نیازهای ابتدایی مسافران نیز به فرایندی پیچیده بدل شده است.

این وضعیت درحالی رخ می‌دهد که صنعت گردشگری ایران در سال‌های اخیر همواره با نوسانات سیاسی و اجتماعی مواجه بوده و این بی‌ثباتی مداوم، مانع از شکل‌گیری مسیر پایدار رشد در این صنعت شده است. حسین نصری، رئیس انجمن صنفی دفاتر خدمات مسافرتی و گردشگری استان اصفهان، در گفتگو با ایرنا اشاره کرد: «اگر به عقب برگردیم، صنعت گردشگری ایران از دوران کرونا روزهای خوشی را ندیده است.» به گفته او، با آغاز جنگ، فعالیت این دفاتر صددرصد متوقف شده است.

در سطح تقاضا نیز سفر به‌تدریج از سبد مصرف خانوار حذف شده است. یاور عبیری، رئیس جامعه حرفه‌ای اقامتگاه‌های بومگردی کشور، به خبرگزاری ایلنا گفت: «بیش از یک سال است که گردشگری با رکود جدی مواجه شده؛ هم تورم، هم وضعیت اقتصادی خانوارها و هم شرایط جنگی باعث شده سفر از اولویت مردم خارج شود.» او افزود: «وقتی سفره مردم کوچک می‌شود، طبیعی است که اولین چیزی که حذف می‌شود سفر است.»

این وضعیت در شرایطی رخ می‌دهد که سفر خارجی برای ایرانیان همواره با محدودیت‌هایی همراه بوده است. مشکلات مربوط به دریافت ویزا، ارزش پایین گذرنامه ایران و محدود بودن مقاصد قابل دسترس و مبالغ بالای عوارض خروج از کشور و گرانی بلیت هواپیما پیش از این نیز دامنه سفرهای خارجی را به کشورهای همسایه محدود کرده بود. در شرایط کنونی، همین گزینه‌های محدود نیز کاهش یافته است. برای مثال، امارات متحده عربی دست‌کم به‌صورت کوتاه‌مدت از فهرست مقاصد در دسترس خارج شده و سفر به ترکیه نیز عمدتا به مسیرهای زمینی محدود شده است. پروازها پس از وقفه‌ای دوماهه به‌صورت محدود و با هزینه‌های بالا از سر گرفته شده‌اند و درنتیجه، تنها افرادی که ناچار به سفرند، از این امکان استفاده می‌کنند.

برآیند این تحولات نشان می‌دهد که صنعت گردشگری ایران در دوره جنگ، نه‌تنها با کاهش تقاضا و اختلال در عرضه مواجه شده، بلکه الگوی سفر و رفتار مصرفی نیز به‌طور اساسی تغییر کرده است. در شرایطی که سفرهای ضروری جایگزین سفرهای تفریحی شده‌اند، تغییر مسیرهای حمل‌ونقل، کاهش هزینه‌کرد در مقصد و فشار بر کسب‌وکارهای مرتبط، مجموعه‌ای از پیامدهایی است که این صنعت را تحت تاثیر قرار داده است، روندی که تداونم آن به تضعیف بیشتر زیرساخت‌ها و ظرفیت‌های گردشگری منجر خواهد شد.