در حالی که مذاکرات میان آمریکا و جمهوری اسلامی، به‌رغم لغو دیدارها و نشست‌هایی که بی‌فایده توصیف شده‌اند، ادامه دارد، برخی این وضعیت را تلاش سپاه پاسداران برای بازسازی توان نظامی و به تعویق انداختن رسیدگی به مسئله هسته‌ای می‌دانند. 

تایمز اسرائیل می‌نویسد پرسش اساسی این است که وقفه‌ها موقتی است یا نشانه‌ای از آنکه دو طرف اساسا در چارچوبی مشترک مذاکره نمی‌کنند. برنامه دیدار دو طرف در اسلام‌آباد روز شنبه به‌ هم خورد؛ عباس عراقچی، وزیر امور خارجه جمهوری اسلامی، پاکستان را ترک کرد و دونالد ترامپ نیز لحظه آخر به مذاکره‌کنندگان دستور بازگشت داد و این سفر و مذاکرات را «اتلاف وقت» خواند. این اتفاق پس از آن رخ داد که تهران پیش‌تر شرکت در دور دوم مذاکرات مستقیم را رد کرده بود.

با وجود این، دو طرف همچنان از طریق کانال‌های غیرمستقیم به تبادل پیشنهادها ادامه داده‌اند، اما این وضعیت شکافی فزاینده‌، نه‌فقط بر سر محتوا بلکه درباره نحوه پیشبرد مذاکرات، را نشان می‌دهد. برخی تحلیلگران این شکاف را بخشی از دیپلماسی پیچیده می‌دانند، در حالی که دیگران آن را نشانه روندی می‌بینند که بیشتر برای خرید زمان طراحی شده است تا دستیابی به توافق.

لغو دیدار لزوما نشانه شکست نیست، بلکه مرحله‌ای معمول است که طرفین تلاش می‌کنند اهرم‌هایشان را بیازمایند و شرایط را تنظیم کنند.

با این حال، تاخیرها و شروع‌های ناموفق ممکن است نشانه‌ای از نبود شفافیت در ساختار رهبری جمهوری اسلامی درباره موضع مذاکرات باشد. به گفته بنی سبطی، پژوهشگر ارشد در موسسه مطالعات امنیت ملی، پس از کشته شدن علی خامنه‌ای، تهران ممکن است دیگر چارچوب منسجمی برای مذاکره نداشته باشد. 

او در ادامه افزود در دوران خامنه‌ای، خطوط قرمز مشخص بود، اما اکنون به نظر می‌رسد تصمیم‌گیرندگان «از موضوعی به موضوع دیگر می‌پرند». 

در همین حال، محدودیت‌های سخت‌گیرانه پیشین تضعیف شده است و تابوی مذاکرات مستقیم، که پیش‌تر خط قرمز بود، در دیدار رودرروی مقام‌های دو طرف در اسلام‌آباد شکسته شد.

گزارش‌ها همچنین حاکی از آن است که مجتبی خامنه‌ای، رهبر جدید جمهوری اسلامی، در حملات آسیب دیده و این موضوع باعث افزایش نقش سپاه پاسداران در تصمیم‌گیری‌های نظامی و دیپلماتیک شده است. این تغییر می‌تواند به تنش و سردرگمی داخلی دامن زده باشد. 

با این حال، سبطی معتقد است که با وجود اختلاف در تاکتیک‌ها یا مواضع، اهداف کلی نظام از جمله یعنی مقابله با غرب همچنان مشترک است.

مایکل ماکوفسکی، رئیس موسسه یهودی امنیت ملی آمریکا، نیز اشاره کرد علی خامنه‌ای در گذشته آمادگی داشت برای دستاوردهای دیپلماتیک امتیاز بدهد، که مشابه رویکرد روح‌الله خمینی در پایان جنگ ایران و عراق بود. اما سپاه پاسداران، که مواضع سخت‌گیرانه‌تری در قبال غرب دارد، ممکن است تمایل کمتری به چنین مصالحه‌ای داشته باشد.

تعویق مذاکرات، طفره از مسئله هسته‌ای

برای جمهوری اسلامی، که پس از عملیات شش‌هفته‌ای آمریکا و اسرائیل دچار کاهش توان نظامی شده و با خطر حمله مجدد مواجه است، استفاده از مذاکرات برای خرید زمان می‌تواند مفید باشد. 

سبطی این وضعیت را «وقفه‌ای تاکتیکی» توصیف کرد و گفت تهران از دیپلماسی برای بازسازی توانایی‌هایش، از جمله برنامه موشک‌های بالستیک و شبکه نیروهای نیابتی، استفاده می‌کند.

در مرکز اختلاف‌ها، موضوع برنامه هسته‌ای قرار دارد که همچنان حل‌نشده باقی مانده است. جمهوری اسلامی بر ادامه غنی‌سازی اورانیوم تاکید دارد و خواهان توافقی مشابه برجام است، در حالی که ترامپ خواستار توقف کامل غنی‌سازی است. با وجود انکار جمهوری اسلامی درباره تلاش برای ساخت سلاح هسته‌ای، سطح غنی‌سازی را به حدی رسانده است که کاربرد صلح‌آمیز ندارد و نظارت‌های بین‌المللی را نیز محدود کرده است.

ماکوفسکی معتقد است نزدیک کردن مواضع دو طرف دشوار است و بعید می‌داند جمهوری اسلامی از برنامه هسته‌ای‌اش دست بکشد. او همچنین تاکید کرد ترامپ نیز در این موضوع موضعی ثابت دارد و انعطاف‌ناپذیر به نظر می‌رسد. سبطی نیز گفت رژیم ایران به توافقی که برای غرب قابل‌قبول باشد تمایلی ندارد.

در عین حال، جمهوری اسلامی به توافق در حوزه‌های دیگر علاقه‌مند است، به‌ویژه در مورد محاصره‌‌ای که آمریکا در واکنش به بستن تنگه هرمز اعمال کرده است. در این حوزه، تنش میان دو طرف آشکار است؛ جمهوری اسلامی عبور کشتی‌ها را محدود کرده و آمریکا بنادر ایران را تحت فشار قرار داده است.

همچنین، پیشنهاد جمهوری اسلامی برای آغاز مذاکرات از موضوع تنگه هرمز و به تعویق انداختن بحث هسته‌ای می‌تواند نشان‌دهنده تلاش برای ازسرگیری تجارت دریایی بدون از دست دادن اهرم اصلی باشد. گزارش‌ها حاکی از آن است که جمهوری اسلامی خواهان ترتیب‌بندی مذاکرات به‌گونه‌ای است که مسائل کم‌چالش‌تر زودتر حل شوند.

با این حال، ماکوفسکی معتقد است ترامپ بدون امتیازگیری در حوزه هسته‌ای حاضر به لغو محاصره نخواهد بود.

سرزمین بلاتکلیفی

در حال حاضر، مذاکرات در وضعیتی میانه قرار دارد؛ نه پیشرفت مشخصی دارد و نه کامل شکست خورده است.

برخی تحلیلگران به موفقیت دیپلماسی بدبین‌‌اند. سبطی گفت نه به راه‌حل دیپلماتیک نزدیک شده‌اند و نه شرایط برای ازسرگیری جنگ فراهم است، و این وضعیت را نوعی بلاتکلیفی دانست. ماکوفسکی نیز احتمال ازسرگیری درگیری را بالا دانست و تاکید کرد که هر توافقی ممکن است به تقویت رژیم ایران منجر شود، نه نیروهای مخالف.

او افزود این موضوع می‌تواند در محاسبات آمریکا تاثیرگذار باشد، زیرا توافقی که موجب تضعیف مخالفان شود، ممکن است از نظر راهبردی مطلوب تلقی نشود.