سرکوب گسترده مردم در دیماه و آغاز جنگ دوم میان جمهوری اسلامی، ایالات متحده و اسرائیل در اسفند ۱۴۰۴، تنها به حوزههای امنیتی و اقتصادی محدود نماند و بهسرعت پیامدهای گستردهای بر ساختارهای اجتماعی کشور، ازجمله نظام آموزشوپرورش، برجای گذاشت. گزارشهای رسمی و ارزیابیهای کارشناسی نشان میدهد که این درگیریها موجب اختلال جدی در روند آموزش، افزایش نابرابریهای آموزشی و تضعیف آموزش شده است، وضعیتی که به گفته تحلیلگران پیامدهای بلندمدتی برای سرمایه انسانی در ایران به همراه دارد.
تعطیلی گسترده مدارس، کاهش قابل توجه ساعات آموزش موثر، آسیبدیدن برخی مراکز آموزشی، گسترش آموزش غیرحضوری بدون فراهم بودن زیرساختهای لازم و قطعی بیسابقه اینترنت، ازجمله مهمترین پیامدهایی است که پس از آغاز درگیریها گزارش شده است. همزمان، نگرانیها درباره تعمیق شکاف آموزشی میان مناطق برخوردار و محروم افزایش یافته است.
افت شدید کیفیت آموزش در پی تعطیلی مدارس
با آغاز درگیریهای نظامی، وزارت آموزشوپرورش جمهوری اسلامی بهطور رسمی تعطیلی مدارس در بسیاری از مناطق کشور را اعلام کرد و آموزش به بسترهای غیرحضوری منتقل شد. سامانه «شاد»، برنامههای تلویزیونی و بستههای آموزشی جایگزین آموزش حضوری شدند و به گفته مقامهای رسمی، این تصمیم با هدف حفظ امنیت دانشآموزان اتخاذ شد.
با این حال، دادههای منتشرشده در رسانههای داخلی، از جمله روزنامه دنیای اقتصاد، نشان میدهد این تغییر به کاهش بیش از ۶۰ درصدی ساعات آموزش موثر انجامیده و حدود دو میلیون دانشآموز عملا از چرخه آموزش باکیفیت خارج شدهاند. این آمارها از نگاه کارشناسان، نشانه افت جدی در عمق یادگیری و کاهش کارآمدی نظام آموزشی در شرایط بحران است.
تحلیلگران حوزه آموزش تاکید میکنند که آموزش مجازی، بهویژه در شرایط اضطراری، نمیتواند کاملا جایگزین آموزش حضوری شود. نبود تعامل مستقیم میان معلم و دانشآموز، کاهش انگیزه یادگیری، دشواری در سنجش واقعی عملکرد تحصیلی و محدودیت در انتقال مهارتهای اجتماعی، ازجمله چالشهایی بوده که در این دوره تشدید شده است.
Read More
This section contains relevant reference points, placed in (Inner related node field)
همزمان، گزارشهای میدانی خبرگزاری مهر و ایرنا از برخی استانهای غربی و جنوبی ایران، از تعطیلی موقت برخی مدارس حکایت دارد. آمار دقیقی از میزان تخریب این مراکز، که در مواردی برای تجمع نیروهای امنیتی استفاده میشدند، منتشر نشده، اما همین گزارشها نشان میدهد که بخشی از زیرساختهای آموزشی کشور در جریان تنشها دچار اختلال شدهاند.
این وضعیت در شرایطی رخ داده که آموزش در ایران پیش از آغاز این بحران نیز با کمبود سرانه فضای آموزشی مواجه بود. گزارشهای پیشین وزارت آموزشوپرورش نشان میدهد در برخی مناطق سرانه فضای آموزشی بسیار کمتر از استانداردهای تعیینشده بوده است. اکنون با خروج بخشی از این فضاها از چرخه بهرهبرداری، فشار بر نظام آموزشی افزایش یافته است.
تشدید نابرابری آموزشی در بستر آموزش مجازی
با انتقال گسترده آموزش به فضای مجازی، مسئله دسترسی به اینترنت و ابزارهای دیجیتال به یکی از مهمترین چالشهای نظام آموزشی بدل شده است. گزارشها حاکی از آن است که ضعف زیرساختهای ارتباطی، اختلال در سامانه «شاد» و ناتوانی شماری از خانوادهها در تامین ابزارهای هوشمند، موجب محرومیت گسترده برخی دانشآموزان از آموزش شده است.
در دوره جنگ، چند مقام آموزشی اعلام کردند که اتصال پایدار به سامانههای آنلاین در بسیاری از مناطق کشور با اختلال مواجه بوده و در برخی موارد «عملا امکانپذیر نبوده است»؛ این مشکل بهویژه در مناطق روستایی و کمبرخوردار نمود بیشتری داشت.
مشاهدات میدانی نیز نشان میدهد که بسیاری از خانوادهها، بهویژه در دهکهای پایین درآمدی، توانایی خرید تلفن هوشمند یا تبلت را ندارند. در نتیجه، شماری از دانشآموزان از چرخه آموزش مجازی حذف شدهاند. این درحالی است که به گفته کارشناسان، ممکن است این وضعیت، به ترک تحصیل پنهان و افت شدید یادگیری منجر شود.
در کنار آموزش مجازی، برنامههای تلویزیونی نیز نتوانست بهعنوان راهکار جایگزین شکاف موجود را بهشکل موثری برطرف کند. کارشناسان معتقدند که نبود تعامل، یکنواختی محتوا و انطباق نداشتن با نیازهای فردی دانشآموزان عواملیاند که اثربخشی این روش را محدود کردهاند.
برخی خانوادهها نیز از این روند ابراز نارضایتی کردهاند. یکی از والدین در گفتگو با رسانهها گفته است که فرزندانش بهدلیل شرایط روانی ناشی از جنگ و همچنین جذاب نبودن برنامههای آموزشی تلویزیونی، تمایلی به پیگیری آموزش از این طریق ندارند.
کارشناسان حوزه آموزش هشدار میدهند که تداوم این روند ممکن است به شکلگیری نوعی «دوگانگی آموزشی» در ایران منجر شود، وضعیتی که در آن دانشآموزان مناطق برخوردار با دسترسی به امکانات بهتر، مسیر تحصیلی خود را ادامه میدهند، درحالیکه دانشآموزان مناطق محروم با عقبماندگی فزاینده مواجه میشوند.
آینده مبهم آموزش حضوری و تعمیق بحران یادگیری
در حالی که گزارشها از برقراری آتشبس حکایت دارد، مقامهای وزارت آموزشوپرورش اعلام کردهاند که در حال حاضر برنامهای برای بازگشایی حضوری مدارس وجود ندارد. وزیر آموزشوپرورش دولت چهاردهم در اظهاراتی تاکید کرد که آموزش تا اطلاع ثانوی به شکل مجازی ادامه خواهد یافت.
به گفته او، هرگونه تصمیمگیری برای بازگشایی مدارس، منوط به هماهنگی با نهادهای ذیربط و اطمینان از امنیت دانشآموزان، معلمان و خانوادهها خواهد بود. این اظهارات در حالی مطرح میشود که کارشناسان درمورد پیامدهای تداوم تعطیلی مدارس هشدار میدهند.
نشانههای افت کیفیت آموزش در ایران، پیش از این نیز در آمارهای رسمی قابل مشاهده بود. گزارشهای داخلی نشان میدهد که سطح یادگیری دانشآموزان در برخی دروس پایه با چالشهای جدی مواجه است. از دید ناظران این حوزه، کاهش میانگین نمرات در سالهای اخیر بیانگر مشکلات ساختاری در نظام آموزشی کشور است.
بر اساس آمارهای منتشرشده، میانگین نمرات دانشآموزان در برخی رشتهها به سطح نگرانکنندهای رسیده است. برای مثال، میانگین نمرات در رشته ریاضی حدود ۹ تا ۱۰، در علوم تجربی ۱۰ تا ۱۱ و در علوم انسانی ۱۱ تا ۱۲ گزارش شده است. برخی نمایندگان مجلس این وضعیت را «فاجعهبار» توصیف کردهاند.
کارشناسان بر این باورند که افزودهشدن شرایط جنگی به این وضعیت، افت تحصیلی را در تمامی مقاطع تشدید میکند. افزون بر مسائل آموزشی، تاثیرات روانی جنگ بر دانشآموزان و معلمان نیز عاملی تاثیرگذار در کاهش کیفیت یادگیری است.
در مجموع، تحولات ناشی از سرکوب مردم و تنشهای نظامی اخیر، نظام آموزشی ایران را با چالشهایی کمسابقه مواجه کرده است. تعطیلی آموزش حضوری، ضعف زیرساختهای آموزش مجازی، آسیبدیدن فضاهای آموزشی و تشدید نابرابریها، مجموعه عواملیاند که آینده آموزشی کشور را تیرهوتار کردهاند.
