در تحولی نامنتظره که پیامدهای مهم سیاسی به همراه دارد، دونالد ترامپ، رئیسجمهوری ایالات متحده، آتشبس با جمهوری اسلامی را بدون چارچوب زمانی مشخصی تمدید کرد. این اقدام یکجانبه بهسرعت موجی از پرسشها را درباره ماهیت واقعی و اهداف پنهان این آتشبس برانگیخت. آنچه این تصمیم را پیچیده جلوه میدهد، همزمانی آن با موضعگیریهای رئیسجمهوری آمریکا است، بهگونهای که تنها چند ساعت پیش از اعلام آتشبس، ترامپ از احتمال ازسرگیری حملات سخن گفته بود. بنابراین، این تغییر ناگهانی موضع ممکن است نشانه عقبنشینی، یا به احتمال بیشتر، نوعی بازتنظیم محاسبات تاکتیکی باشد. در چنین شرایطی، این پرسش مطرح میشود که آیا این اقدام بخشی از یک راهبرد دیپلماتیک برای خرید زمان و مدیریت بحران است، یا آنکه در دل تمدید نامحدود آتشبس بمبی ساعتی پنهان است که هر لحظه ممکن است منفجر شود؟ افزون بر این، در غیاب سازوکارهای الزامآور، چه تضمینی وجود دارد که طرفهای درگیر این آتشبس را نقض نکنند؟
آتشبس بدون تضمین
آنچه این اقدام را بهطور خطرناکی متمایز میکند، آن است که آتشبس اخیر نه یک توافق رسمی میان واشنگتن و تهران، بلکه تصمیمی یکجانبه از سوی ایالات متحده است. این بدان معناست که هر یک از طرفها میتوانند هر لحظه آن را نقض کنند، بیآنکه الزاما مسئولیت کامل حقوقی یا اخلاقی بر عهدهشان باشد. نبود زمانبندی مشخص و فقدان سازوکارهای الزامآور، احتمال بازگشت به درگیری را همچون سایهای سنگین بر سر روند مذاکرات نگه داشته است. به همین دلیل، جمهوری اسلامی در وضعیت انتظار و آمادهباش دائمی قرار گرفته و بازارهای جهانی نفت نیز در فضایی پرنوسان و بیثبات به سر میبرند، بهگونهای که با انتشار اخباری درباره پایان مهلت بدون تمدید، بهای نفت خام برنت بلافاصله افزایش یافت.
Read More
This section contains relevant reference points, placed in (Inner related node field)
واشنگتن باور دارد که جمهوری اسلامی با شکافهای عمیق درونی، که در میان جریانهای «تندرو و میانهرو» وجود دارد، دستوپنجه نرم میکند، شکافهایی که هماهنگی و انسجام تصمیمگیری در سطوح بالا را با چالشهای سختی روبهرو کرده است. طبق این خوانش، پیچیدگی زمانی بیشتر میشود که مجتبی خامنهای به دلیل جراحات شدید تقریبا منزوی است؛ موضوعی که بهگفته واشنگتن روند تصمیمگیری در ایران را بهطور جدی مختل کرده است. بر همین اساس، تمدید آتشبس از نگاه ایالات متحده فرصتی است برای اینکه تهران بتواند اختلافات داخلی را مدیریت کند و در نهایت با یک موضع واحد وارد گفتگوها شود. در همین چارچوب، واشنگتن از میانجیگری پاکستان نیز بهمثابه اهرم فشار بهره برده و اعلام کرده است که شهباز شریف، نخستوزیر پاکستان، و عاصم منیر، فرمانده ارتش این کشور، شخصا از دونالد ترامپ خواستهاند برای جلوگیری از فروپاشی روند دیپلماتیک، آتشبس را تمدید کند. در برخی گزارشها حتی به قدردانی علنی شهباز شریف از این تصمیم نیز اشاره شده است.
با این حال، بررسی عمیقتر اوضاع نشان میدهد که این تمدید در واقع پوششی است برای ادامه یک جنگ اقتصادی سخت. در خط مقدم این فشار، محاصره دریایی است که نیروی دریایی آمریکا در آبهای منطقه اعمال کرده است، محاصرهای که به گفته واشنگتن روزانه حدود نیم میلیارد دلار خسارت به ایران وارد میکند. واقعیت سختتر آن است که ترامپ لغو این محاصره را به دستیابی به یک توافق نهایی و الزامآور مشروط کرده است؛ امری که باعث میشود تمدید آتشبس، بیش از آنکه گشایشی برای گفتگوی سازنده باشد، به ابزاری برای تشدید فشار و خرید زمان بدل شود. در همین چارچوب، مشاور قالیباف، رئیس مجلس شورای اسلامی، با لحنی صریح از این وضعیت ابراز نارضایتی کرده و گفته است: «تمدید آتشبس از سوی ترامپ بیمعنا است؛ زیرا تداوم محاصره تفاوتی با بمباران مستقیم ندارد و باید به آن پاسخ نظامی داد.»
از سوی دیگر، در حالیکه دونالد ترامپ با پوشش گسترده رسانهای از تمدید آتشبس سخن میگوید، نیروی دریایی ایالات متحده به گسترش حضور و نفوذ خود در منطقه ادامه میدهد. در همین زمینه، گزارشها از توقیف یک نفتکش ایرانی توسط نیروهای آمریکایی در اقیانوس هند حکایت دارد؛ اقدامی که بیانگر تداوم فشار و تنگتر شدن حلقه محاصره دریایی ایران است. در واکنش، تهران نیز اعلام کرده است که کنترل دو کشتی تجاری را در همان پهنه دریایی در اختیار گرفته و واشنگتن را به نقض آتشبس متهم کرده است.
پیامدهای مخاطرهآمیز آتشبس نامحدود
در همین حال، شماری از ناظران آمریکایی هشدار میدهند که آتشبس نامحدود ممکن است ایران را به سمت راهبردی مبتنی بر تعلل و فرسایش سیاسی سوق دهد، راهبردی که در آن، هر لحظه به فرصتی برای تقویت توانمندیهای نظامی و بازسازی سامانههای موشکی پیشرفتهای بدل میشود که در جریان درگیریهای اخیر آسیب دیدهاند.
چرخش ناگهانی ترامپ؛ از تهدید به بمباران تا تمدید نامحدود
با این حال، پرسش اصلی این است که چه عواملی این چرخش ناگهانی را از تهدید صریح به حمله و بمباران، به سمت تمدید نامشخص و نامحدود آتشبس رقم زد؟ برخی تحلیلها این تغییر را ناشی از بنبست کامل در مذاکرات غیرمستقیم با میانجیگری پاکستان میدانند. در این چارچوب، پافشاری قاطع جمهوری اسلامی بر لغو محاصره دریایی پیش از آغاز هرگونه گفتگوی جدی، و در مقابل موضع سخت و انعطافناپذیر واشنگتن، روند دیپلماسی را مسدود کرده است. در نتیجه، بر اساس این تحلیلها، ایالات متحده با افزایش فشارها میکوشد شرایطی ایجاد کند که تهران از پذیرش چارچوبهای پیشنهادی ناگزیر شود، حتی اگر این مسیر به طولانیتر شدن وضعیت تعلیق و ابهام در میدان تنش بینجامد.
