وقتی درباره مسائل هستهای ایران صحبت میکنیم، باید دو موضوع را از هم تفکیک کنیم: نخست اینکه آیا ایران توانایی تولید تسلیحات هستهای و مواد هستهای غنیشده با غلظت بالا را دارد یا خیر؛ مسئله دوم درمورد حملات احتمالی آمریکا و اسرائیل به نیروگاههای هستهای ایران است.
بسیاری از افراد متوجه نیستند که این دو موضوع کاملا متفاوتاند. آنها واژه «هستهای» را میشنوند و تصور میکنند بهمعنای بمبهایی است که هرچه در اطراف هست نابود میکنند، اما اینطور نیستــ سلاحهای هستهای بهمراتب مخربترین و خطرناکترین سلاحهای موجود در زرادخانههای امروزیاند.
نکته اول درباره ایران و در اختیار داشتن مواد هستهای است. میدانیم که ایران تعدادی تاسیسات غنیسازی اورانیوم دارد، که همین موضوع بیشترین نگرانی را ایجاد کرده است، زیرا جای سوال وجود دارد که از این مواد چه استفادهای خواهد شد.
سالها است که برنامه هستهای ایران مایه نگرانی بوده است. پیش از سال ۲۰۰۳، اطلاعات غربی آشکارا نشان میداد که ایران درحال توسعه توانمندی در اختیار داشتن سلاح هستهای است، اما در سال ۲۰۰۳، سازمانهای اطلاعاتی آمریکا به این نتیجه رسیدند که این روند متوقف شده است. با این حال، ایران همچنان به غنیسازی اورانیومــ یکی از مواد مورد استفاده در سلاحهای هستهایــ ادامه داده است تا از آن در راکتورها و تولید ایزوتوپها برای اهداف پزشکی استفاده کند.
ایران حق دارد این کار را برای اهداف صلحآمیز انجام دهد و این موضوع در توافق هستهای سال ۲۰۱۵ نیز پذیرفته شده بود. بازرسیهای سختگیرانه نشان داد که ایران فقط اورانیوم مجاز غنیشده با غلظت پایین را تولید میکرد. اما زمانی که دونالد ترامپ در سال ۲۰۱۸ آمریکا را از این توافق خارج و تحریمها را دوباره اعمال کرد، وضعیت تغییر کرد.
ایران دوباره غنیسازی اورانیوم در سطوح بالاتر را آغاز کرد. ابتدا به حدود ۲۰ درصد و سپس، ۶۰ درصد رسید. وقتی غنیسازی در این سطح بالا باشد، دیگر برای راکتور هستهای یا اهداف پزشکی نیست؛ هیچ کاربردی جز سلاح به این سطح از غنیسازی نیاز ندارد.
آژانس بینالمللی انرژی اتمی دریافت ایران حدود ۴۰۰ کیلوگرم اورانیوم غنیشده تا غلظت ۶۰ درصد در اختیار داردــ اما محل دقیق نگهداری آن مشخص نیست. در ژوئن سال گذشته، اسرائیل و آمریکا به تاسیسات غنیسازی ایران حمله کردند، اما نمیدانیم آیا ایرانیها پیش از بمباران این مواد را از محل برده بودند یا همچنان زیر زمین، برای مثال در اصفهان، باقی مانده است.
اگر آن را جابهجا کرده باشند، اکنون کجاست؟
شواهدی وجود دارد که ممکن است در سایتهای هستهای شناختهشده مدفون باشد، یا در جایی مانند کوه کلنگ در جنوب تاسیسات هستهای پنهان شده باشد. اما واقعیت این است که هیچکس با قطعیت نمیداند کجاست.
این اورانیوم یکی از اهداف اصلی آمریکا و اسرائیل است؛ آنها میخواهند آن را خنثی کنند، تا ایران هرگز نتواند از آن استفاده کند. اما نگرانی کنونی این است که آیا ایران میتواند با این اورانیوم ۶۰ درصدی کاری انجام دهد؟
Read More
This section contains relevant reference points, placed in (Inner related node field)
برای ساخت بمب هستهای کوچکی که بتوان روی کلاهک جنگی موشک نصب کرد، غنیسازی تا غلظت حدود ۹۰ درصد لازم است. اولین بمب اتمی که در جنگ جهانی دوم در هیروشیما انداخته شد، حدود ۸۰ درصد غنیسازی شده بود، با غلظت ۶۰ درصد نیز میتوان بمب هستهای ساختــ اما قابلیت نصب روی موشک ندارد.
در بدترین سناریو، ایران میتواند این مواد با غلظت ۶۰ درصد را به بمب تبدیل کند و با کشتی به بنادر منتقل کند، که میتواند به انفجاری مشابه هیروشیما منجر شود. حتی اگر بمب درست منفجر نشود، همچنان بمب کثیفی است که مواد رادیواکتیو پخش میکند، منطقه را تا مدت طولانی آلوده میکند و باعث وحشت گسترده میشود.
باید در نظر داشت که جمهوری اسلامی ایران همواره اعلام کرده است قصد توسعه سلاح هستهای نداردــ و اخیرا نیز این موضوع را در گفتوگو با مذاکرهکنندگان آمریکایی تکرار کردهاندــ و سالها است در آن کشور فتوایی علیه سلاحهای هستهای صادر شده است.
در جنگ ایران و عراق در اوایل دهه ۱۹۸۰، عراق از سلاحهای شیمیایی علیه ایران استفاده کرد. ایران نیز این سلاحها را ساخته بود، اما هرگز از آنها استفاده نکرد، زیرا سلاحهای شیمیایی را غیرانسانی و خلاف خواست خدا میدانست. این موضوع که آیا این سیاست در شرایط فعلی نیز حفظ شود یا خیر مشخص نیست، اما من همواره این تصمیم را مهم تلقی کردهام.
با این حال، نگرانی این است که حملات آمریکا و اسرائیل ممکن است بهطور تصادفی به ذخایر اورانیوم غنیشده برخورد کند. آژانس بینالمللی انرژی اتمی درحال رصد سطح تشعشعات است. اگر چنین اتفاقی رخ دهد، بیشتر شبیه بمب کثیف خواهد بود تا انفجار هستهای، که هرچند بسیار خطرناک است، بههیچوجه به فاجعهباری انفجار هستهای نیست.
بزرگترین نگرانی من مربوط به دوره پس از جنگ است، که در ایران هرجومرج حاکم شود و گروهها با یکدیگر درگیر شوند. در حال حاضر، تاسیسات هستهای محافظت میشوند؛ اما ممکن است نگهبانان محل نگهداری مواد غنیشده را ترک کنند، و این امر به تلاش برای تصاحب و فروش آن در بازارهای غیرقانونی منجر شود. پیشتر وقتی اتحاد جماهیر شوروی فروپاشید، شاهد این موضوع بودیم.
فکر نمیکنم گروههای تروریستی توان مهندسی لازم برای استفاده از این مواد را داشته باشند؛ احتمالا این مواد را کشورهایی مانند کره شمالی خریداری خواهد کرد که سلاح هستهای دارند یا کشور دیگری که بهدنبال توسعه برنامه مخفیانه تسلیحات هستهای است اما اورانیوم غنیشده یا توانایی غنیسازی ندارد.
قطعنامهای از شورای امنیت سازمان ملل متحد میتواند به این موضوع رسیدگی کند و به کارشناسان سازمان ملل اختیار بدهد تا به این مواد دسترسی پیدا کنند و اطمینان حاصل شود مواد هستهای به دست افراد نادرست نیفتد. اما این وضعیت میتواند بسیار خطرناک باشد.
همچنین، نگرانیهایی درباره حملات احتمالی به نیروگاههای هستهای ایران و پیامدهای آن وجود دارد. حمله به نیروگاه هستهای مانند سلاح هستهای نیست. قابل مقایسه نیست. مواد رادیواکتیو پخش میشود، اما تعداد مرگومیر در مقیاس انفجار هستهای نخواهد بود. بیشتر شبیه آثار بمب کثیف است، که مواد منفجره متعارف رادیواکتیو ساطع میکنند.
در سالهای اخیر، حملاتی به نیروگاههای هستهای صورت گرفته است، از جمله حملات به نیروگاه زاپوریژیا در اوکراین در جریان جنگ روسیه با اوکراین. بدترین تجربه انفجار نیروگاه هستهای مربوط به حادثه چرنوبیل در سال ۱۹۸۶ بود. آن راکتور با راکتورهای مدرن امروزی بسیار متفاوت بود، یک راکتور گرافیتی قدیمی که وقتی آتش بگیرد میسوزد، و شرایط جوی باعث شد تشعشع تا جزایر بریتانیا برسد. نیروگاه زاپوریژیا بسیار مدرنتر است و از راکتور مجهز به آب تحت فشار استفاده میکند که، مانند بیشتر راکتورهای امروزی، از اساس ایمنتر است.
اما هیچکس نباید به راکتورهای هستهای حمله کند. این کار خلاف قوانین بینالمللی است و خطر انتشار تشعشع در منطقه را ایجاد میکند. ایران اخیرا به تاسیسات هستهای اسرائیل در دیمونا حمله کرده است و این اقدامها باید متوقف شود. هند و پاکستان توافقی دارند که تحت هیچ شرایطی به تاسیسات هستهای یکدیگر حمله نکنند، و ایران نیز سالها خواستار توافق مشابهی در خاورمیانه بوده است.
انفجارهای هستهای در سطحی متفاوت قرار دارندــ میتوانند یک شهر را بهکل نابود کنند، که به وسعت شهر، بزرگی انفجار، ارتفاع انفجار و جغرافیای شهر بستگی دارد. در محدوده انفجارــ «نقطه صفر زمین»ــ همه درجا کشته میشوند. در فاصله دورتر، کسانی که از موج انفجار جان سالم به در میبرند ممکن است در آتشهای پس از انفجار بسوزند.
همچنین، یک موج اولیه از تشعشع بسیار پرانرژی وجود دارد که میتواند به مسمومیت تشعشعی منجر شود، و سپس بارش رادیواکتیو بلندمدت که در جو میچرخد و بر سر مردم میبارد باعث سرطان و آسیبهای دیگر در کوتاهمدت و بلندمدت میشود. بسته به تعداد انفجارهایی که رخ میدهد، جنگ هستهای همچنین میتواند تغییرات اقلیمی بلندمدتــ موسوم به «زمستان هستهای»ــ در سراسر جهان ایجاد کند و به قحطی جهانی منجر شود.
آمریکا بیش از ۳۵۰۰ کلاهک جنگی هستهای در اختیار دارد، در همین حال باور کلی بر این است که اسرائیل نیز سلاح هستهای دارد، هرچند آن را تایید نمیکند. من نگران نیستم که از این موشکها علیه ایران استفاده کنندــ چنین اقدامی هیچ مزیتی برایشان ندارد و حمایت جهانی را از دست خواهند داد.
این جنگ نشان میدهد که نمیتوان کشورها را با بمباران به عدم گسترش سلاح هستهای وادار کرد. این مسئله نیازمند مذاکره است. کاش دولت نخست ترامپ درک کرده بود که هر مذاکرهای مستلزم سازش است، پیش از آنکه آمریکا را از توافق هستهای ۲۰۱۵ با ایران خارج کنند.
این توافقی بود که ایران پذیرفت سلاح هستهای نسازد، و از طریق تمهیدهای نظارتی سختگیرانه آژانس بینالمللی انرژی اتمی از دستیابی ایران به اورانیوم غنیشده با غلظت بالا ممانعت میکردــ و موثر بود. حتی در ماههای اخیر، آمریکا در حال مذاکره با ایران برای حذف کامل اورانیوم غنیشده با غلظت بالا بود، اما ناگهان از مذاکرات خارج شد و همراه اسرائیل حملات را آغاز کرد، و اکنون به وضعیت فعلی رسیدهایم. اکنون بیش از هر زمان دیگری، به رهبران معقولی نیاز داریم که بگویند برای جلوگیری از گسترش سلاحهای هستهای و حذف آنها در جهان باید تلاشی تازه آغاز کنیم، پیش از آنکه اوضاع از کنترل خارج شود.
در گفتوگو با رادیکا سانگانی
© The Independent
