در بررسی نگاه چین به هر جنگی، بسیاری از ناظران به آموزههای سون تزو، استاد جنگاوری چین در دوران باستان، رجوع میکنند. ایوون موری در مقالهای در آرتیای مینویسد کتاب مشهور «هنر جنگ» سون تزو دارای جملات و آموزههایی است که اغلب در تحلیل سیاستهای امروز چین نیز به کار میروند. یکی از نقلقولهایی که در روزهای اخیر همزمان با تشدید حملات آمریکا به جمهوری اسلامی، متحد چین، مطرح میشود، این است: «اگر به اندازه کافی کنار رودخانه صبر کنید، جسد دشمنان از کنارتان عبور خواهد کرد.» برخی تحلیلگران معتقدند پکن نیز در قبال این جنگ چنین رویکردی اتخاذ کرده است و در حالی که رقیب اصلیاش، آمریکا، درگیر بحران دیگری در خاورمیانه شده، ترجیح داده است صبر کند.
برخی کارشناسان میگویند چین تلاش نمیکند انرژیاش را صرف جنگها کند و در عوض، تمرکز اصلیاش را بر تقویت اقتصاد قرار داده است. این کشور نشان داده است که میتواند از ابزارهای اقتصادی بهعنوان اهرم فشار استفاده کند، ازجمله محدودیتهایی که در واکنش به تعرفههای آمریکا بر صادرات عناصر کمیاب اعمال کرد.
به گفته برخی تحلیلگران، فشار اقتصادی قابلکنترلتر از جنگ است، زیرا جنگ پیامدهای پیشبینیناپذیر و خسارتهای جانبی فراوانی به همراه دارد. همزمان با افزایش قیمت غذا و انرژی که فشار بیشتری بر کشورهای در حال توسعه وارد میکند، برخی معتقدند چین ممکن است در نگاه این کشورها بازیگری مسئولتر جلوه کند.
با این حال، روابط چین و آمریکا شبیه تقابل دوران جنگ سرد میان اتحاد جماهیر شوروی و آمریکا نیست. این دو اقتصاد بزرگ جهان بهشدت به یکدیگر وابستهاند، اما در عین حال رقبای راهبردی محسوب میشوند. رقابت میان واشنگتن و پکن در حوزه فناوریهای پیشرفته، بهویژه هوش مصنوعی، شدت گرفته است و بسیاری از تحلیلگران معتقدند کشوری که در این رقابت پیروز شود، احتمالا قدرت برتر این قرن خواهد بود. در همین حال که عملیات نظامی آمریکا در ایران توجه رسانهها را جلب کرده بود، چین برنامه پنجساله جدیدش را معرفی کرد؛ برنامهای راهبردی و اقتصادی که با هدف تقویت جایگاه این کشور در صنایعی مانند هوش مصنوعی، هوافضا، دفاع، انرژی سبز، رایانش کوانتومی، مواد معدنی حیاتی و رباتیک تدوین شده است.
برخی تحلیلگران میگویند در حالی که آمریکا درگیر عملیات نظامی خارجی است، چین تمرکزش را بر راهبرد صنعتی داخلی قرار داده است، که میتواند پیامدهایی بلندمدت برای برتری راهبردی آمریکا و همچنین وابستگی کشورهای کوچکتر به فناوریهای پیشرفته داشته باشد. براساس گزارش موسسه سیاست راهبردی استرالیا، چین در ۶۶ و آمریکا در ۸ مورد از ۷۴ فناوری حیاتی پیشتاز است. این در حالی است که دو دهه پیش، آمریکا در ۶۰ و چین فقط در سه مورد از ۶۴ فناوری برتری داشت.
Read More
This section contains relevant reference points, placed in (Inner related node field)
با وجود این، جنگ خاورمیانه برای چین نیز بدون نگرانی نیست. رهبری چین از بیثباتی سیاسی یا اختلال اقتصادی که نفوذ جهانی یا امنیت داخلی این کشور را تحت تاثیر قرار دهد، استقبال نمیکند. اختلال در جریان نفت ایران از طریق تنگه هرمز نیز میتواند برای چین مشکلساز باشد، هرچند پکن پیش از آغاز جنگ ذخایر نفتیاش را افزایش داده بود. پیش از جنگ، حدود ۹۰ درصد نفت صادراتی ایران به چین میرفت و این نفت با تخفیف قابلتوجه فروخته میشد. در مقابل، تهران سرمایهگذاری چینی، ارز خارجی و فناوریهای نظارتی دریافت میکرد و در عین حال، به شریک مهمی برای چین در برابر نفوذ آمریکا در منطقه تبدیل شده بود.
با این حال، چین قصد ندارد برای کمک مستقیم به متحدش وارد درگیری شود. پکن در موارد دیگر نیز چنین رویکردی اتخاذ کرده است، ازجمله زمانی که نیروهای آمریکایی نیکلاس مادورو، رئیسجمهوری ونزوئلا، را که از متحدان چین محسوب میشد، در ژانویه بازداشت کردند. برخی تحلیلگران میگویند چین بیش از آنکه نگران سرنوشت رهبران جمهوری اسلامی باشد، به ثبات منطقه و منافع خود توجه دارد.
برخی کارشناسان معتقدند منافع چین در منطقه حتی در برخی موارد با اهداف اعلامشده آمریکا و اسرائیل همپوشانی دارد، بهویژه در موضوع جلوگیری از دستیابی جمهوری اسلامی به سلاح هستهای که برای چین نیز خط قرمز محسوب میشود. با این حال، پکن با توسعه برنامه هستهای غیرنظامی ایران مشکلی ندارد.
چین ممکن است از تضعیف برنامه هستهای جمهوری اسلامی از طریق عملیات محدود نظامی آمریکا و اسرائیل ناراضی نباشد، اما مسئله نگرانکننده برای پکن بیثباتی طولانیمدت در خاورمیانه است، بهویژه اگر آمریکا در نهایت منطقه را ترک کند و چین ناچار باشد با پیامدها روبهرو شود.
چین در سال ۲۰۲۳ نقش مهمی در میانجیگری برای احیای روابط دیپلماتیک میان جمهوری اسلامی و عربستان سعودی ایفا کرد، و در قالب طرح «کمربند و جاده» میلیاردها دلار در کشورهای خلیج فارس سرمایهگذاری کرده است. این سرمایهگذاریها توسعه بنادر، پالایشگاههای نفت، تاسیسات آبشیرینکن و پروژههای انرژی سبز را شامل میشود. کشورهای خلیج فارس نیز بازار مهمی برای کالاهای چینی محسوب میشوند؛ برای مثال، امارات متحده عربی اکنون سومین واردکننده بزرگ خودروهای برقی چین است. در مجموع، چین در فاصله سالهای ۲۰۱۹ تا ۲۰۲۴ حدود ۸۹ میلیارد دلار در خاورمیانه سرمایهگذاری کرده است و تمایلی ندارد این سرمایهگذاریها در جنگ از بین برود.
در همین راستا، چین ژای جون، فرستاده ویژه در امور خاورمیانه، را به منطقه اعزام کرده است. گفته میشود او در تصمیم جمهوری اسلامی برای عذرخواهی از کشورهای خلیج فارس بهدلیل حملات به خاک آنها نقش داشته است.
پکن همچنین امیدوار است پیش از برگزاری دومین نشست سران چین و کشورهای عربی در ماه ژوئن، آرامش در منطقه برقرار شود، نشستی که در آن موضوع توافق تجارت آزاد میان چین و کشورهای عربی نیز مطرح خواهد شد. با وجود این، برخی کشورهای خلیج فارس مانند عربستان سعودی و امارات متحده عربی درمورد این توافق احتیاط میکنند، زیرا در مورد ظرفیت تولید صنعتی چین و ورود گسترده کالاهای ارزان چینی به بازارهای داخلیشان نگراناند.
در عین حال، بسیاری از تحلیلگران معتقدند آمریکا درنهایت تلاش خواهد کرد حضورش در خاورمیانه را کاهش دهد و بیشتر بر رقابت با چین در منطقه هند و اقیانوس آرام تمرکز کند. اسناد راهبرد امنیت ملی و دفاع ملی آمریکا نیز نشان میدهد مهار چین در فهرست اولویتهای راهبردی واشنگتن قرار دارد.
از نگاه برخی تحلیلگران، توانایی آمریکا در بهکارگیری قدرت نظامی در سطح جهانی موضوعی است که برای رهبری چین اهمیت دارد، زیرا پکن با وجود نفوذ اقتصادی و قدرت نرم گسترده هنوز نمیتواند در این زمینه با آمریکا رقابت کند. همزمان مسئله تایوان نیز برای چین اهمیت حیاتی دارد. انتظار میرود این موضوع در دیدار آتی دونالد ترامپ و شی جینپینگ در پکن در صدر دستور کار قرار گیرد، زیرا چین ممکن است بهدنبال اطمینان از عدم مداخله آمریکا در مسئله تایوان باشد، در حالی که متحدان منطقهای آمریکا مانند ژاپن و کره جنوبی تمایل دارند واشنگتن همچنان نقش امنیتیاش را حفظ کند.
در آستانه این دیدار، مسئله تجارت نیز احتمالا از محورهای مذاکره خواهد بود. آمریکا تحقیق گستردهای درباره آنچه «روشهای تجاری ناعادلانه» چین و برخی اقتصادهای دیگر میخواند، آغاز کرده است. در عین حال، دونالد ترامپ اعلام کرده است در صورت تلاش جمهوری اسلامی برای مسدود کردن مسیر صادرات نفت از تنگه هرمز، آمریکا با شدت بیشتری حمله خواهد کرد، و این اقدام را هدیهای برای کشورهایی خواند که به این مسیر انرژی وابستهاند.
در حالی که برخی گزارشها از نارضایتی مقامهای چینی در مورد بیبرنامگی طرف آمریکایی برای این نشست حکایت دارد، سبک مذاکره دونالد ترامپ که در کتاب «هنر معاملهگری» توصیف شده است، بر رویکردی پرریسک و پیشبینیناپذیر تاکید دارد. در مقابل، برخی معتقدند رهبران چین ممکن است در تعامل با هیئت آمریکایی بیشتر به آموزههای «هنر جنگ» سون تزو تکیه کنند، از جمله این توصیه که میگوید «وقتی قدرتمندی ضعیف به نظر برس، و وقتی ضعیفی قدرتمند جلوه کن».
