با گذشت بیش از یک ماه پس از آغاز اعتراضها در ایران، تنشها همچنان بالا باقی مانده است. به نوشته موسسه مطالعات امنیت ملی، این وضعیت در بستر وعدههای رئیسجمهوری آمریکا برای حمایت از معترضان، تمرکز گسترده نیروهای نظامی آمریکا در منطقه و تهدیدهای مکرر به اقدام نظامی علیه جمهوری اسلامی شکل گرفته است. در این میان، استیو ویتکاف و جرد کوشنر، نمایندگان رئیسجمهوری آمریکا، روز ۶ فوریه در عمان با عباس عراقچی، وزیر خارجه جمهوری اسلامی، دیدار کردند که نخستین دیدار پس از جنگ ۱۲ روزه و حمله آمریکا به تاسیسات هستهای ایران در ژوئن ۲۰۲۵ است، حملهای که در حالی صورت گرفت که مذاکرات میان دو کشور در جریان بود.
برنامهریزی این دیدار حاصل تلاشهای دیپلماتیک فشرده کشورهای منطقه بهویژه ترکیه، قطر و مصر برای جلوگیری از رویارویی نظامی میان آمریکا و جمهوری اسلامی است، و نفس برگزاری چنین نشستی نشانهای از تمایل به کاهش تنشها است. با این حال، معلوم نیست این تمایل بیانگر اراده واقعی برای پر کردن شکافهای عمیق در مواضع دو طرف باشد، شکافهایی که بهویژه درباره آینده برنامه هستهای جمهوری اسلامی علنی مطرح شدهاند.
در ادامه مقاله آمده است دونالد ترامپ در موقعیتی دوگانه قرار دارد. از یک سو، با تکرار مطالبات از ایران و تهدید به اقدام نظامی، از انتظار بالایی که بهواسطه استقرار گسترده نیروهای آمریکا ایجاد شده آگاه است و میداند عقبنشینی بدون دستاورد ملموس، اعتبار بازدارندگی آمریکا را تضعیف میکند. از سوی دیگر، رویکرد کلی و برنامه سیاسی او بر «پایان دادن به جنگها» از موضع قدرت استوار است، نه آغاز جنگ. او از تیم امنیت ملی خواسته است طرحی عملیاتی ارائه دهند که به تصمیمی سریع با حداقل خطر درگیری طولانی منجر شود، الگویی مشابه حمله محدود به تاسیسات هستهای جمهوری اسلامی در ژوئن ۲۰۲۵ یا عملیات بازداشت و برکناری رئیسجمهوری ونزوئلا که هر دو کوتاه، هدفمند و بدون تلفات برای آمریکا بودند.
Read More
This section contains relevant reference points, placed in (Inner related node field)
با این حال، روشن نیست که آمریکا این بار چه هدف راهبردی برای حمله به ایران تعریف میکند. دستیابی به اهداف اعلامشدهــ از جمله وادارسازی جمهوری اسلامی به توقف غنیسازی اورانیوم، کاهش زرادخانه موشکی و قطع حمایت از نیروهای نیابتیــ احتمالا مستلزم عملیات گستردهای است که با حملهای کوتاه و محدود قابل تحقق نیست. در عین حال، تهدیدهای جمهوری اسلامی حاکی از آن است که جنگی فراگیر میتواند حملات به پایگاههای آمریکا، اسرائیل و متحدان آمریکا در خلیج فارس را شامل شود. با وجود استقرار نیروهای آمریکا، هنوز طرحی ارائه نشده است که تضمینکننده دستیابی به این اهداف در زمانی کوتاه و بدون گرفتار شدن در جنگی طولانی باشد.
از زمان آغاز اعتراضهای اخیر در ایران، جمهوری اسلامی با ذهنیت «بقای نظام» عمل کرده است. گستردگی اعتراضها، حمایت علنی رئیسجمهوری آمریکا از معترضان، گمانهزنیها درباره کمک اسرائیل و همسویی علنی شاهزاده رضا پهلوی با جنبش اعتراضی همگی ارزیابی حکومت را تقویت کرد که هدف ناآرامیها سرنگونی نظام است. به همین دلیل، سرکوب گستردهتر و خشنتر از دورههای پیشین بود.
در این چارچوب، رهبری جمهوری اسلامی دو مسیر موازی را دنبال کرد: ارسال پیام قاطع مبنی بر عدم تسلیم و آمادگی برای مقابله با اقدام نظامی آمریکا، و فعالسازی یک مسیر دیپلماتیک فشرده شامل گفتوگو با کشورهای منطقه، سفر به ترکیه و تماسهای سطح بالا با روسیه. همزمان، نیروهای نیابتی جمهوری اسلامی از جمله حزبالله، شبهنظامیان عراقی و حوثیها به همسویی علنی با تهران و تهدید به واکنش در صورت حمله ترغیب شدند.
دیدار در عمان بازتابی از تمایل دو طرف، با تشویق میانجیها، برای استفاده از همه ظرفیتهای دیپلماتیک و اجتناب از تقابل نظامی به نظر میرسد، هرچند تبادل مواضع تند ادامه دارد. هنوز مشخص نیست که میانجیگریها شامل گفتوگوهای محتوایی برای رفع شکافها بوده یا خیر، و معلوم نیست این نشست نمادین باشد یا آغازی برای مذاکرات ادامهدار. گزارشهای تاییدنشده حاکی از تشکیل دو کارگروه موازی، یکی درباره موضوع هستهای و دیگری درباره سایر اختلافها است، اما مقامهای جمهوری اسلامی تاکید کردهاند که فقط به مسئله هستهای خواهند پرداخت.
احتمال میرود جمهوری اسلامی بهدلیل ناتوانی کنونی در غنیسازی پس از حملات ژوئن ۲۰۲۵، در حوزه هستهای تا حدی انعطاف نشان دهد. با این حال، تهران درباره کاهش توان موشکی و قطع حمایت از نیروهای نیابتی، هرگونه مصالحه را رد کرده است و این موارد را عناصر اصلی بازدارندگی و ریشهدار در مبانی ایدئولوژیک خود میداند. در چنین شرایطی، رفع شکافها دشوار به نظر میرسد، مگر آنکه نگرانی مشترک از پیامدهای جنگ، به نرمش قابل توجه مواضع بینجامد.
جمهوری اسلامی هماکنون با شدیدترین وضعیت دهههای اخیر روبهروست: همزمانی تهدیدهای امنیتی بیسابقه با عمیقترین بحران داخلی، فروپاشی اقتصادی، سقوط ارزش پول ملی، تورم، کمبود آب و انرژی و فساد ساختاری. در مقابل، رئیسجمهور آمریکا میکوشد ضمن حفظ تهدید نظامی معتبر، دامنه دستاوردهای واقعبینانه از مذاکرات را بسنجد. موافقت با دیدار، امکان نمایش تلاش دیپلماتیک پیش از تشدید فشار را فراهم میکند، هرچند گزینه نظامی همچنان روی میز باقی است.
جمهوری اسلامی در حال حاضر با خطرناکترین وضعیت در دهههای اخیر مواجه است، که از همزمانی بیسابقه تهدیدهای امنیتی حاد و عمیقترین بحران داخلی ناشی میشود. در عرصه امنیتی، فروپاشی «محور مقاومت» به رهبری جمهوری اسلامی و ناتوانی تهران در بازدارندگی در برابر حملات مستقیم اسرائیل و آمریکا آشکار شده است. در داخل کشور نیز خشم عمومی و فراخوانهای علنی برای سرنگونی حکومت در واکنش به خشونت گسترده بهکاررفته برای سرکوب اعتراضها افزایش یافته است. همزمان، حکومت با بحرانهای جدی اقتصادی از جمله سقوط ارزش پول ملی، تورم شدید، کمبود آب و انرژی، مشکلات ساختاری و فساد فراگیر مواجه است.
موسسه مطالعات امنیت ملی در پایان مینویسد، در این شرایط، رئیسجمهور آمریکا در حال سنجش میزان دستاوردهای واقعبینانهای است که میتواند از مسیر مذاکرات حاصل شود، در حالی که تهدید نظامی معتبر را حفظ کرده است. موافقت با برگزاری دیدار دیپلماتیک به او امکان میدهد نشان دهد پیش از تشدید فشار، تلاش جدی برای توافق صورت گرفته است، هرچند نشانهای از کنار گذاشتن گزینه نظامی دیده نمیشود.
در مقابل، تهران با به تعویق انداختن حمله آمریکا به یک دستاورد مهم دست یافته که به تقویت جناحهای سختگیر در داخل ایران انجامیده است. در مقابل، افکار عمومی ایران که بسیاری از آنها باور داشتند ترامپ به یاریشان خواهد آمد و شاید حتی به سرنگونی حکومت کمک کند، دچار سرخوردگی عمیق خواهد شد.
هرگونه توافقی که صرفا به موضوع هستهای بپردازد و به کاهش تحریمها منجر شود، میتواند به بقای حکومت کمک کند، در حالی که چالشهای موشکی و منطقهای جمهوری اسلامی همچنان حلنشده باقی میماند.
