بستر منطقه خلیج فارس مملو از مین‌های قدیمی است که هر لحظه می‌تواند به انفجارهای ناخواسته و تصادفی منجر شود. منظور از این هشدار اختلاف عربستان سعودی و امارات متحده عربی در جنوب یمن نیست. هرچند این اختلاف نیز از پرونده‌های حساس امروز به‌شمار می‌آید که هنوز می‌توان آن را از طریق گفتگوی مستقیم حل‌وفصل کرد، احتمال فزاینده رویارویی میان آمریکا و جمهوری اسلامی و پیامدهای آن برای منطقه، به‌ویژه کشورهای شورای همکاری خلیج فارس که در صف اول این صحنه پرخطر قرار دارند، نگرانی همگان را برانگیخته است.

شایان ذکر است که این شورا بیش از چهار دهه پیش برای مقابله با چنین تهدیدی شکل گرفت، اما کشورهای عضو ترجیح دادند دامنه فعالیت آن را از همکاری دفاعی محدود به تقریبا همه امور توسعه دهند، حتی جزئیات پیش‌پاافتاده‌ای مانند دستورالعمل‌ شست‌وشوی لباس یا نوع پریزهای برق. با این حال، این مجمع تنها نمونه منطقه‌ای کارآمدی است که تا حد زیادی موفق عمل کرد، هرچند موفقیت آن نتوانست بساط اختلافات سیاسی را به‌طور کامل برچیند.

یکی از پژوهشگران به من گفت که شورای همکاری خلیج فارس صرفا بر پایه «تنفر از نظام ایران» تاسیس شد. البته این برداشت کاملا نادرست و عاری از حقیقت است، زیرا این شورا در اصل برای مقابله با تهدیدهای خمینی علیه کشورهای حوزه خلیج فارس و در بحبوحه جنگ ایران و عراق شکل گرفت و منطقه مشرف به غرب خلیج فارس حتی بدون تهدید خارجی هم نیازمند چارچوبی برای سازماندهی روابط شش کشور عضو این شورا بود. چنانچه گاهی بزرگ‌ترین دستاوردها در شرایط غیرمنتظره و ناخواسته به‌ وجود می‌آیند.

به‌عنوان مثال، اتحادیه اروپا بر پایه توافقی درباره زغال‌سنگ میان آلمان و فرانسه شکل گرفت. پس از جنگ جهانی دوم، این همکاری دوجانبه به بهبود و گسترش روابط میان کشورهای اروپایی انجامید و در نهایت زمینه تاسیس اتحادیه اروپا در قالبی وسیع‌تر را فراهم کرد.

شاید کشورهای حوزه خلیج فارس در همه امور با یکدیگر توافق نداشته باشند، اما منافع مشترک آن‌ها حفظ امنیت جمعی است. علاوه بر این، تهدید جمهوری اسلامی عاملی تعیین‌کننده در تحکیم روابط کشورهای عضو شورا به‌ شمار می‌رود.

البته روابط کشورهای عربی با ایران همواره پرتنش نبود و این وضعیت به رژیم فعلی محدود است.در دوران حکومت پهلوی، تهران روابطی مثبت و سازنده با همسایگانش داشت. بروز اختلاف‌نظر در برخی مسائل میان دو طرف هم امری طبیعی بود که برای بسیاری از کشورهای همسایه رخ می‌دهد، اما روابطشان همچنان پابرجا می‌ماند. این در حالی است که روابط اغلب کشورهای عربی با ایران پس از تاسیس رژیم جمهوری اسلامی، به وخامت گرایید.

عربستان سعودی بلافاصله پس از روی کار آمدن نظام جدید در ایران، برای ایجاد روابط حسنه ابراز تمایل کرد و هیئت‌های رسمی و غیررسمی به تهران فرستاد. علاوه بر این، به‌ نشانه‌ حسن نیت و با هدف جبران کمبود شدید سوخت آن زمان در تهران، محموله‌ای از محصولات نفتی به ایران فرستاد. با این حال، خمینی رسما اعلام کرد که قصد دارد ساختار نظام‌های کشورهای همسایه را دگرگون کند یا آن‌ها را به سمت سرنگونی سوق دهد.

بیش از ۴۰ سال طول کشید تا جمهوری اسلامی درصدد اصلاح سیاست خود برآید و در راستای آشتی با ریاض گام بردارد. امروز تهران با خطری وجودی روبرو است که آن را در برابر دو گزینه سرنوشت‌ساز قرار می‌دهد: یا از پروژه سال ۱۳۵۷ مبتنی بر صدور انقلاب و تقابل با جهان دست بکشد یا خطر ورود به یک رویارویی‌ ویرانگر را بپذیرد.

شش کشور عضور شورای همکاری خلیج فارس می‌دانند در موقعیتی نیستند که از رژیم ایران حمایت کنند یا آن را تغییر دهند. این رویداد بزرگ‌تر از نقش آن‌ها است، اما پیامدهایش می‌تواند کشورهای یادشده را تحت تاثیر قرار دهد.

در صورت وقوع جنگ، احتمالات بیشماری وجود دارد؛ از فروپاشی رژیم جمهوری اسلامی گرفته تا کودتا و مقاومت و بازگشت رژیم با قدرتی بیشتر. دامنه این خطرات چنان گسترده است که نمی‌توان آن را با اشغال عراق و سقوط شتابان و کم‌هزینه رژیم صدام حسین مقایسه کرد. اگر ساختار قدرت در تهران فرو بریزد، خلئی خطرناک شکل می‌گیرد که امنیت همه را تهدید می‌کند و اگر رژیم جمهوری اسلامی پابرجا بماند، احتمالا نیرومندتر از گذشته به صحنه بازخواهد گشت.

به همین دلیل، همه کشورهای عربی حوزه خلیج فارس تصمیم گرفته‌اند از شرکت در هرگونه حمله علیه جمهوری اسلامی خودداری کنند. این امر برای متحد مشترک آن‌ها یعنی ایالات متحده که پایگاه‌های نظامی و توافقنامه‌هایی با کشورهای مزبور دارد، تصمیمی ناامیدکننده نیست. واشنگتن هم به گسترش دامنه درگیری تمایلی ندارد، زیرا می‌داند که این امر مستلزم صرف هزینه‌ها و تحرکات دفاعی بیشتر است.

از سوی دیگر، اگرچه تهران تلویحا از هدف قرار دادن تاسیسات در کشورهای حوزه خلیج فارس سخن گفته است، تحقق چنین سناریویی بعید به نظر می‌رسد، هرچند نمی‌توان آن را به‌طور کامل منتفی دانست.

برگرفته از الشرق‌الاوسط