در پی شتاب گرفتن تحولات سیاسی در چندین نقطه حساس جهان، از سرنگونی بشار اسد در سوریه و سقوط نیکلاس مادورو در ونزوئلا تا افزایش گمانهزنیها درباره آینده جمهوری اسلامی، بار دیگر این پرسش در کانون توجه قرار گرفته است که سرنوشت رهبران برکنارشده یا در آستانه سقوط چه میشود و تبعید سیاسی، بهعنوان یکی از مسیرهای خروج از قدرت، در نظام بینالمللی امروز چه جایگاهی دارد. تایمز اخیرا گزارش داده است که علی خامنهای، رهبر جمهوری اسلامی در صورت گستردهتر شدن اعتراضات ملی، ریزش نیروها و ناتوانی در سرکوب برای فرار به مسکو برنامهریزی کرده است.
بر اساس پژوهشی که در نشریه پولیتیکس (Journal of Politics) منتشر شد، تبعید سیاسی دههها است که یکی از ابزارهای مدیریت انتقال قدرت بوده است. دادههای گردآوریشده درباره همه دیکتاتورهایی که از سال ۱۹۴۶ به بعد به تبعید رفتهاند، حاکی از آن است که دستکم ۵۲ کشور میزبان یک یا چند رهبر برکنارشده بودهاند. در این بین، بریتانیا، روسیه، آرژانتین، فرانسه و آمریکا از مهمترین مقصدهای تبعید به شمار آمدهاند.
در موارد متعددی، تبعید بهعنوان راهی برای خروج کمهزینه رهبران نامحبوب به کار گرفته شده است. برای مثال، آمریکا پس از تقلب انتخاباتی سال ۱۹۸۶ در فیلیپین، برای جلوگیری از سرکوب گسترده معترضان، فردیناند مارکوس، رهبر فیلیپین، را به تبعیدی مجلل در هاوایی منتقل کرد. همان سال، دیپلماتهای فرانسوی و آمریکایی ژان کلود دووالیه، رهبر هاییتی، را متقاعد کردند در ازای تبعید به ریویرا در فرانسه از قدرت کنارهگیری کند. نمونههای مشابهی درباره رهبرانی چون عیدی امین در عربستان سعودی، موبوتو سسه سکو در مراکش، چارلز تیلور در نیجریه و بسیاری دیگر وجود دارد.
در تحلیل آماری این پژوهش مشخص شده است که عوامل متعددی بر محل استقرار دیکتاتورها در تبعید اثر میگذارند. پیوندهای فراملی، نزدیکی جغرافیایی و ویژگیهای گوناگون کشورهای احتمالی میزبان همگی نقش دارند. اما دو نکته برجسته است: نخست آنکه تعداد زیادی از دیکتاتورهای کشورهای در حال توسعه تبعید در کشور استعمارگر پیشین خود را برمیگزینند. دوم آنکه دیکتاتورهای در حال فرار معمولا از کشورهای دموکراتیک پرهیز میکنند، مگر آنکه آن دموکراسی متحد قدرتی بزرگ باشد.
در عین حال، شواهد نشان میدهد تبعید در سالهای اخیر دشوارتر شده است. پایان جنگ سرد انگیزه ابرقدرتها برای میزبانی از رهبران ساقطشده را کاهش داد. همزمان، آنچه پژوهشگران «آبشار عدالت» نامیدهاند، با گسترش سازوکارهای پاسخگویی بینالمللی، رهبران را در هر نقطهای از جهان در معرض پیگرد قرار میدهد. نقش دیوان کیفری بینالمللی و بازداشت یا محاکمه رهبرانی چون آگوستو پینوشه، چارلز تیلور و حسین حبری این روند را برجسته کرده است.
Read More
This section contains relevant reference points, placed in (Inner related node field)
پیامد این وضعیت آن است که برخی رهبران، در نبود گزینهای امن برای خروج، به ماندن در قدرت و ادامه درگیریها گرایش پیدا میکنند. جنگ داخلی لیبی در سال ۲۰۱۱، همزمان با صدور حکم دیوان کیفری بینالمللی برای بازداشت معمر قذافی، به کشته شدنش انجامید. دادهها نشان میدهد رهبرانی که به ارتکاب جنایتهای گسترده متهم بودهاند، از اواخر دهه ۱۹۹۰ کمتر به تبعید رفتهاند.
در طول سالها، این اتفاق اغلب در پی فساد، مشکلات اقتصادی و پیامدهای حکومت خودکامه بارها تکرار شده است. در ادامه، فهرستی از رهبران جهان میآید که پس از جنگ جهانی دوم و در پی خیزشهای گسترده مردمی کشورشان را ترک کردهاند.
سوریه
بشار اسد در دسامبر ۲۰۲۴ پس از حمله برقآسای شورشیان سوری و تصرف سریع شهرهای بزرگ، سوریه را ترک کرد.
بورکینافاسو
بلز کمپائوره در اکتبر ۲۰۱۴ پس از خیزش مردمی علیه تلاش او برای تمدید دوره تصدیاش در قدرت، به ساحل عاج گریخت.
بنگلادش
شیخ حسینه پس از خیزش دانشجویی و سرکوب خونین، و با از دست دادن حمایت ارتش، به هند گریخت.
قرقیزستان
قربانبیک باقییف در سال ۲۰۱۰ پس از اعتراضهای خشونتآمیز علیه دولتش، به بلاروس گریخت.
سریلانکا
گوتابایا راجاپاکسا در ژوییه ۲۰۲۲ پس از اعتراضهای گسترده به سوءمدیریت اقتصادی و بحران شدید مالی، کشور را ترک کرد.
فیلیپین
فردیناند مارکوس در فوریه ۱۹۸۶ پس از انقلاب و پایان ۲۰ سال حکومتش، به هاوایی گریخت.
میانمار
دن شو پس از مجموعهای از اعتراضها، بهویژه «انقلاب زعفرانی» در سال ۲۰۰۷، در سال ۲۰۱۱ کنارهگیری کرد و در انزوا و دور از سیاست زندگی میکند.
تایلند
تاکسین شیناواترا در سال ۲۰۰۸ برای پرهیز از اتهامهای فساد و پس از آشوبهای سیاسی، به تبعید خودخواسته رفت و مقصد اصلیاش در سالهای نخست بریتانیا بود.
افغانستان
اشرف غنی در اوت ۲۰۲۱ همزمان با تصرف سریع کابل بهدست طالبان و پس از خروج نیروهای آمریکایی، به امارات متحده عربی گریخت.
مصر
حسنی مبارک در فوریه ۲۰۱۱ پس از ۱۸ روز اعتراضهای گسترده در جریان انقلاب مصر، کنارهگیری کرد و به شرمالشیخ رفت.
یمن
علی عبدالله صالح در سال ۲۰۱۲ پس از ماهها اعتراض در جریان انقلاب یمن، به عربستان سعودی گریخت.
لیبی
معمر قذافی پس از سرنگونی در ۲۰۱۱، بهدست شورشیان کشته شد و مانند دیگر رهبران موفق به فرار به خارج از کشور نشد.
اوکراین
ویکتور یانوکوویچ در فوریه ۲۰۱۴ پس از اعتراضهای «میدان اروپا» و درگیریهای خشونتبار با نیروهای امنیتی، به روسیه گریخت.
رومانی
نیکلای چائوشسکو در دسامبر ۱۹۸۹ پس از سقوط رژیمش در پی اعتراضهای گسترده، هنگام فرار دستگیر و همراه همسرش اعدام شد.
جمهوری آفریقای مرکزی
فرانسوا بوزیزه در مارس ۲۰۱۳ پس از آنکه ائتلافی از شورشیان کشور را تصرف کردند، به کامرون گریخت.
زیمبابوه
رابرت موگابه اگرچه بهمعنای سنتی «فرار» نکرد، اما در نوامبر ۲۰۱۷ پس از کودتای نظامی و فشار گسترده مردمی، استعفا کرد و تا زمان مرگ در سال ۲۰۱۹ در زیمبابوه زندگی میکرد.
چاد
حسین حبری پس از برکناری در سال ۱۹۹۰، به سنگال گریخت و بعدها به دلیل نقض حقوق بشر محاکمه شد.
تونس
زینالعابدین بنعلی در ژانویه ۲۰۱۱ پس از انقلاب تونس، که آغازگر بهار عربی بود، به عربستان سعودی گریخت.
بولیوی
اوو مورالس در نوامبر ۲۰۱۹ پس از اعتراضهای گسترده و اتهام تقلب انتخاباتی، استعفا کرد و به مکزیک گریخت.
اکوادور
لوسیو گوتیرز در مارس ۲۰۰۵ پس از برکناری در پی خیزش مردمی موسوم به «انقلاب آوریل»، به تبعید رفت و مدتی در برزیل اقامت داشت. او پس از فروکش کردن بحران سیاسی و تغییر شرایط، بعدها به اکوادور بازگشت.
شیلی
آگوستو پینوشه پس از ۱۷ سال دیکتاتوری، در سال ۱۹۹۰ و همزمان با گذار دموکراتیک از قدرت کنارهگیری کرد. در سال ۱۹۹۸، هنگامی که برای درمان به بریتانیا رفت، به درخواست یک قاضی اسپانیایی بازداشت شد. پینوشه پس از حدود ۱۶ ماه حبس خانگی، به دلایل پزشکی اجازه پیدا کرد به شیلی بازگردد.
هاییتی
ژان برتران آریستید در فوریه ۲۰۰۴ پس از شورش و افزایش اعتراضها، برکنار شد و کشور را ترک کرد. او ابتدا به جمهوری آفریقای مرکزی رفت، سپس مدتی را در جاماییکا و بعد، در آفریقای جنوبی در تبعید گذراند. آریستید سالها بعد، در سال ۲۰۱۱، به هاییتی بازگشت.
