با وجودی که بخش‌هایی از زمین‌های جنوب و جنوب‌غرب تهران با فرونشست سالانه ۳۱ سانتی‌متر روبه‌رو است، دولت جمهوری اسلامی ایران همچنان بیش از یک‌سوم آب مصرفی پایتخت را از منابع زیرزمینی تأمین می‌کند.

بنا بر اعلام شرکت آب و فاضلاب استان تهران، ۳۵ درصد آب مصرفی پایتخت در سال جاری از منابع زیرزمینی تأمین شده است. بارندگی‌های اخیر در تهران، کرج و شمال ایران نیز در ذخایر سدهای تأمین‌کننده آب پایتخت افزایش چشمگیری ایجاد نکرده و مجموع ذخایر این پنج سد همچنان کمتر از ۲۰ درصد ظرفیت آن‌ها است و تا بازگشت به سطح معمول فاصله زیادی دارد.

این تداوم کمبود ذخایر سدها فشار بر آبخوان‌ها را افزایش می‌دهد و برداشت بی‌رویه از این منابع هم یکی از عوامل اصلی فرونشست زمین در تهران است.

مسعود پزشکیان، رئيس‌جمهوری ایران، نیز روز هفتم آبان اذعان کرد که «توسعهٔ مداوم تهران و شهرهای اطراف و بیرون کشیدن بی‌رویهٔ آب از زیر پای مردم، وحشت‌آور و نگران‌کننده است» و به وابستگی تهران به انتقال آب از مناطق دیگر اشاره کرد.

این اظهارات در حالی مطرح شدند که به گفتهٔ مدیرعامل آبفای تهران، سهم منابع زیرزمینی در تأمین آب تهران در سال‌های گذشته و همزمان با کاهش ذخایر سطحی، در مقطعی به حدود ۵۰ درصد رسیده بود.

فرونشست از دشت به محله‌ها

سازمان زمین‌شناسی و اکتشافات معدنی ایران پیش‌تر مناطق ۱۷، ۱۸ و ۱۹ تهران را از درگیرترین مناطق پایتخت معرفی کرده بود. طاها طباطبایی عقدا، رئیس بخش ژئوتکنیک مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی، هم گفته بود که در برخی نقاط تهران، نرخ فرونشست از ۱۶ سانتی‌متر در سال به بیش از ۳۰ سانتی‌متر رسیده است.

گسترش این پهنه از دشت‌های اطراف به محدوده شهری از سال‌ها پیش گزارش شد. ابتدا مدیرعامل وقت شرکت آب منطقه‌ای تهران در سال ۱۳۹۸ خبر داد که شمار زیادی از چاه‌‌های آب شرب و کشاورزی در دشت‌های جنوب استان قرار دارند و فرونشست از این دشت‌ها به سمت شهر گسترش یافته است. امسال هم رئیس سازمان زمین‌شناسی و اکتشافات معدنی از ادامه فرونشست در شهریار، جنوب ورامین و بخش‌های جنوبی شهر تهران خبر داد. به این ترتیب، بخشی از بحرانی که ابتدا در زمین‌های کشاورزی حاشیهٔ پایتخت دیده می‌شد، اکنون به محدوده‌های مسکونی رسیده است.

با پایین رفتن سطح آب‌های زیرزمینی، فشار واردشده بر لایه‌های رسوبی افزایش می‌یابد و این لایه‌ها به‌تدریج متراکم می‌شوند. اگر تراکم از حدی بگذرد، بخشی از فضای ذخیره آب برای همیشه از دست می‌رود.

برای ساختمان‌ها و زیرساخت‌ها، یکی از مهم‌ترین خطرها اختلاف سرعت فرونشست در فاصله‌ای کوتاه است. وقتی دو بخش از زمین با سرعت متفاوت پایین می‌روند، پی ساختمان، لوله آب یا فاضلاب و مسیر راه‌آهن ممکن است تحت فشار قرار گیرند. به همین دلیل، حتی در یک پهنهٔ فرونشستی هم میزان خطر برای سازه‌های مختلف یکسان نیست.

تأمین آب از ذخایر زیر پای شهر

آبفای تهران روز سه‌شنبه ۱۹ آبان اعلام کرد که صرفه‌جویی مردم و اقدام‌های فنی در شبکه توزیع از ابتدای سال ۱۴۰۴ تا نیمه آبان، مصرف آب پایتخت را در مجموع حدود ۲۲۰ میلیون مترمکعب کاهش داده است. مدیرعامل این شرکت پیش‌تر گفته بود که قصد دارد سهم آب زیرزمینی را به حدود ۲۵ تا ۳۰ درصد برساند.

با این حال، سهم چاه‌ها از آب مصرفی شهر تنها بخشی از وضعیت آبخوان‌ها را نشان می‌دهد و میزان برداشت برای کشاورزی در دشت‌های اطراف و حجم آبی که دوباره به سفره‌ها نفوذ می‌کند، هم در تعیین سرعت افت ذخایر زیرزمینی نقش دارد.

همین روند در بخش‌های دیگری از ایران هم دیده می‌شود. پژوهشی که سال ۲۰۲۵ با استفاده از داده‌های ماهواره‌ای منتشر شد، نشان می‌دهد بیش از ۳۱ هزار کیلومترمربع از مساحت ایران در پهنه‌هایی است که زمین آن‌ها بیش از یک سانتی‌متر در سال نشست می‌کند.

در رفسنجان واقع در استان کرمان، بیشینه نرخ اندازه‌گیری‌شده به حدود ۳۴ سانتی‌متر در سال می‌رسد. پژوهشگران همچنین دریافتند که حدود ۷۷ درصد از مساحت پهنه‌هایی که با سرعت بیش از یک سانتی‌متر در سال نشست می‌کنند، با اراضی کشاورزی همپوشانی دارد.

در تهران، کاهش ذخایر سدها فشار برای استفاده از چاه‌ها را بالا می‌برد و ادامهٔ برداشت از آبخوان‌ها ظرفیت پایتخت را برای عبور از دوره‌های بعدی کم‌آبی کاهش می‌دهد. حتی اگر بارش‌های بعدی بخشی از کسری مخازن سدها را جبران کند، بخش‌ از آبخوان‌ها که بر اثر برداشت طولانی‌مدت متراکم شده‌اند، ظرفیت پیشین خود را بازنمی‌یابند.

برای محله‌های جنوب و جنوب‌غرب تهران، هزینهٔ این شیوهٔ تأمین آب هم در کاهش ذخایر زیرزمینی دیده می‌شود و هم در پایین رفتن زمینی که خانه‌ها و شبکه‌های شهری رو آن‌ها ساخته شده‌اند.