قطع زنجیره‌ای درختان در پارک‌های جنگلی و لکه‌های سبز تهران طی سال‌های اخیر به یکی از نگرانی‌های جدی درباره وضعیت محیط زیست پایتخت تبدیل شده است. بر مبنای گزارش فعالان محیط زیست، فضای سبز حاشیه جنوبی بلوار خلیل‌آبادی در مجاورت بزرگراه ستاری که زمانی یکی از لکه‌های سبز این محدوده بود، طی دو سال گذشته به‌تدریج کوچک شده و در سال ۱۴۰۵ بخش عمده آن از بین رفته و حتی کاربری آن نیز تغییر کرده است.

این وضعیت در نقاط دیگری از تهران نیز تکرار شده است. در هفته‌های اخیر تصاویر تازه‌ای از پارک جنگلی چیتگر منتشر شد که قطع و جمع‌آوری گسترده درختان و انباشت کنده‌ها و شاخه‌های بریده‌شده در بخش‌هایی از این بوستان را نشان می‌داد. برخی گزارش‌ها از قطع حدود ۳۰ هزار اصله درخت در این منطقه حکایت دارد.

شهرداری تهران این اقدام را بخشی از «سومین عملیات بهداشتی و پرورشی امحاء درختان آلوده و کاشت نهال‌های سازگار با بوستان جنگلی چیتگر» معرفی کرده است. در مقابل، منتقدان مدیریت شهری می‌پرسند چرا هزاران درخت پیش از رسیدن به مرحله‌ای که قطع آنها ضروری اعلام شود، خشک یا گرفتار آفت شده‌اند. مقام‌های منابع طبیعی نیز پیش‌تر ضعف در آبیاری، تنش آبی و تأخیر در عملیات بهداشتی و پرورشی را از عوامل خشکیدگی و گسترش آفات در پارک‌های جنگلی تهران اعلام کرده بودند.

ردیف درآمدی هنگفت از قطع درختان

در دو سه سال اخیر، هر بار که قطع یا خشکیدگی درختان تهران، از چنارهای خیابان ولیعصر گرفته تا درختان چیتگر، سرخه‌حصار و دیگر نقاط پایتخت خبرساز شده، مدیران شهری عمدتا عواملی مانند خشکیدگی، بیماری، آفت و خطر سقوط را دلیل قطع درختان اعلام کرده‌اند. در کنار این توضیحات اما واقعیت دیگری نیز وجود دارد: قطع و نابودی درختان یکی از ردیف‌های درآمدی شهرداری تهران است.

این درآمد عمدتا از عوارض و جرائمی حاصل می‌شود که مالکان، سازندگان و متخلفان در ارتباط با قطع یا از بین بردن درختان به شهرداری پرداخت می‌کنند. در واقع سازوکاری که قرار بود با توسل به افزایش هزینه تخریب فضای سبز نقش بازدارنده داشته باشد، اکنون سالانه صدها میلیارد تومان درآمد برای شهرداری تهران ایجاد می‌کند. بررسی عملکرد مالی شهرداری نشان می‌دهد درآمد این ردیف در سال‌های اخیر به شکل قابل‌توجهی افزایش یافته است.

چگونگی کسب درآمد از قطع درختان

مطابق قانون حفظ و گسترش فضای سبز در شهرها، قطع، خشکاندن یا از بین بردن درختان بدون رعایت ضوابط و دریافت مجوز ممنوع است و متخلفان باید بابت درختان ازبین‌رفته و خسارت واردشده به فضای سبز جریمه بپردازند. درخواست‌های قانونی برای قطع و جابه‌جایی درختان نیز در چارچوب کمیسیون ماده ۷ بررسی و ارزش درختان بر اساس ضوابط و تعرفه‌های مصوب محاسبه می‌شود.

این مبالغ به حساب شهرداری واریز می‌شوند و در بودجه سالانه شهرداری تهران نیز برای درآمد حاصل از عوارض مرتبط با قطع درختان ردیف مشخصی وجود دارد. همین سازوکار باعث شده است که همزمان با تکرار خبرهای مربوط به خشکیدگی و قطع درختان، میزان درآمد شهرداری از این محل نیز مورد توجه منتقدان مدیریت شهری قرار گیرد.

در اواخر سال ۱۴۰۳، قطع دوباره چنارهای خیابان ولیعصر تهران واکنش‌های گسترده‌ای برانگیخت. گزارش‌ها از قطع حدود ۱۰۰ اصله چنار حکایت داشت، اما امیر فاتح وحدتی، سرپرست اداره حفاظت محیط زیست شهر تهران، اعلام کرد این اقدام بر اساس رأی کمیسیون ماده ۷ شهرداری و به دلیل خشکیدگی و آفت‌زدگی درختان انجام شده است.

پیش از آن نیز وضعیت پارک‌های جنگلی تهران خبرساز شده بود. ناصر امانی، عضو شورای شهر تهران، در آبان ۱۴۰۲ اعلام کرد که در سه بوستان جنگلی سرخه‌حصار، لویزان و چیتگر در مجموع ۱۲ هزار و ۷۰۳ درخت خشک شده‌اند. بر اساس آماری که او ارائه کرد، چهار هزار و ۶۵۰ اصله درخت در سرخه‌حصار، ۷۰ اصله در لویزان و هفت هزار و ۹۸۲ اصله در چیتگر خشک شده بودند. او کوتاهی در نگهداشت، شیوع آفت، کاهش بارندگی و کمبود آب را از عوامل این وضعیت برشمرده بود.

در سال ۱۴۰۳، چیتگر بار دیگر در کانون توجه قرار گرفت. رضا بیانی، مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری استان تهران، اعلام کرد که در جریان احداث یک مجموعه فرهنگی در محدوده این بوستان، نزدیک به ۱۵۰ درخت بدون مجوز منابع طبیعی قطع شده‌اند. تصاویر هوایی منتشرشده نیز از پاک‌تراشی محدوده‌ای نزدیک به دو هکتار حکایت داشت، اما علیرضا زاکانی، شهردار تهران، مدعی شد برای احداث مجموعه فرهنگی درختی قطع نشده است.

قطع درختان تهران در سال ۱۴۰۴ ابعاد گسترده‌تری پیدا کرد. گزارش‌های منتشرشده در مرداد آن سال از خشکیدگی بیش از ۲۰ هزار درخت در پارک‌های جنگلی تهران، از جمله سرخه‌حصار، چیتگر، لویزان و خرگوش‌دره، بر اثر تنش آبی و شیوع آفت سوسک پوستخوار حکایت داشت. تنها در سرخه‌حصار حدود شش هزار اصله کاج به‌طور قطعی خشک‌شده اعلام شد.

این روند در سال ۱۴۰۵ بار دیگر به چیتگر رسید. گزارش‌های میدانی در نخستین روزهای شهریور از قطع و جمع‌آوری گسترده درختان این بوستان خبر دادند، ولی شهرداری تهران مدعی شد این اقدام با هدف حذف درختان خشک و آلوده و کاشت گونه‌های سازگار انجام شده است، اما در مقابل سازمان منابع طبیعی اعلام کرد کاهش حقابه، وقفه در آبیاری و تنش آبی، پارک جنگلی چیتگر را به این روز انداخته است.

نکته قابل توجه اینکه همزمان با این روند، درآمد شهرداری تهران از عوارض قطع درختان نیز افزایش یافته است. به گفته بهروز شیخ‌رودی، معاون پیشین محاسبات و پایش عملکرد شورای شهر تهران، شهرداری تنها در سال ۱۴۰۲ حدود ۸۷۷ میلیارد تومان از محل عوارض قطع درختان درآمد کسب کرده است.

این روند در سال بعد نیز ادامه یافت. شورای شهر در بودجه اولیه سال ۱۴۰۳ درآمد ۷۰۰ میلیارد تومانی از این محل را پیش‌بینی کرده بود، اما شهرداری تا پایان ۹ ماه نخست سال ۸۱۸ میلیارد تومان وصول کرد؛ یعنی سه ماه پیش از پایان سال، درآمد این ردیف از کل رقم اولیه پیش‌بینی‌شده عبور کرد. پس از آن، در متمم بودجه رقم این ردیف به یک هزار و ۱۰۰ میلیارد تومان افزایش یافت.

بر اساس آمار منتشرشده از عملکرد مالی شهرداری، از آغاز دوره ششم مدیریت شهری در سال ۱۴۰۰ تا پایان آبان ۱۴۰۳، مجموع درآمد شهرداری از عوارض قطع درختان به دو هزار و ۴۶۱ میلیارد تومان رسید.

علی اعطا، عضو پیشین شورای شهر تهران، نیز در دی ۱۴۰۴ اعلام کرد که در سه سال نخست دوره جدید مدیریت شهری حدود سه هزار میلیارد تومان عوارض قطع درختان دریافت شده و این رقم بیش از ۱۰ برابر دوره‌های پیشین بوده است.

پول درختان قطع‌شده کجا هزینه می‌شود؟

افزایش درآمد شهرداری تهران از محل قطع درختان پرسش دیگری را نیز مطرح می‌کند: پولی که بابت قطع و از بین رفتن درختان به خزانه شهرداری سرازیر می‌شود کجا هزینه می‌شود؟

بر اساس مصوبه‌ای در دوره پنجم شورای شهر، درآمد شهرداری از محل قطع درختان باید برای تملک باغ‌های تهران و تبدیل آنها به فضای سبز هزینه شود. در اسناد بودجه‌ای شهرداری نیز بر اختصاص درآمد این ردیف به احیا و تملک باغ‌ها تأکید شده است.

با این حال، بهروز شیخ‌رودی در اردیبهشت ۱۴۰۳ اعلام کرد میان درآمد شهرداری از این محل و اعتبار صرف‌شده برای جنگل‌کاری فاصله قابل‌توجهی وجود دارد. بر اساس محاسبات او، شهرداری از ابتدای دوره ششم مدیریت شهری، یعنی مرداد ۱۴۰۰، تا پایان بهمن ۱۴۰۲ یک هزار و ۶۰۳ میلیارد تومان از محل جرایم قطع درختان درآمد کسب کرده بود، در حالی که به گفته او تنها ۱۰۹ میلیارد تومان از این منابع در قالب برنامه جنگل‌کاری اطراف تهران هزینه شد.

این رقم نمی‌تواند به‌تنهایی مبنای قضاوت درباره نحوه هزینه‌کرد درآمد‌های حاصل از قطع درختان باشد، اما سبب می‌شود دست‌کم سرنوشت صدها میلیارد تومان عوارض حاصل از قطع درختان در شهری که پیوسته خبر قطع و نابودی درختانش منتشر می‌شود، زیر ذره‌بین قرار گیرد. اگرچه شهرداری تهران، گزارش شفافی از این ارقام درآمدی به مردم ارائه نمی‌دهد، این حق شهروندان است که بدانند از مجموع هزاران میلیارد تومان درآمد حاصل از قطع و نابودی درختان تهران، چه میزان برای حفظ باغ‌ها، احیای فضای سبز و جایگزینی درختانی هزینه شده است.