ایرانیان یهودی، همزمان با هم‌کیشان خود در خاورمیانه، آمریکا، اروپا، شمال آفریقا و دیگر نقاط جهان، سال نو عبری ۵۷۸۷ را با جشن «روش هشانا» (Rosh Hashanah) آغاز می‌کنند؛ جشنی دو روزه که از مهم‌ترین مناسبت‌های تقویم یهودی است و آغاز دوره‌ای از نیایش، بازنگری در رفتار و توبه به شمار می‌رود.

در این روزها عبارت «شَنا طووا» (Shana Tova)، به معنای «سالی نیکو» یا «سال نو مبارک»، میان خانواده‌ها و دوستان ردوبدل می‌شود. با این حال، مفهوم «سال نو» در سنت یهودی کمی پیچیده‌تر از برداشت‌های رایج در گاه‌شماری‌های مدرن است. در متون دینی یهود، ماه «نیسان» که تقریبا با آغاز بهار همزمان است، نخستین ماه سال شمرده می‌شود؛ همان ماهی که در سِفر خروج به موسی و هارون فرمان داده شد آن را نخستین ماه سال قرار دهند. در سنت ربانی نیز چند «آغاز سال» برای مقاصد مختلف وجود دارد، از جمله سال نو درختان در پانزدهم ماه شِوات.

با این همه، آنچه امروز در زندگی دینی و عمومی یهودیان به عنوان سال نو شناخته می‌شود «روش هشانا» در نخستین روز ماه «تیشری» است. واژه «روش» در عبری به معنای «سر» یا «آغاز» و «شانا» به معنای «سال» است؛ ترکیبی که با تعبیر عربی «رأس‌السنه» شباهت دارد.

روش هشانا جشنی دو روزه است که در سنت یهودی صرفا به جشن آغاز سال نو محدود نمی‌شود. این روزها آغاز دوره‌ای‌اند که به «ده روز توبه» یا «روزهای هیبت» شهرت دارد و با «یوم کیپور»، روز آمرزش، پایان می‌یابد.

براساس سنت‌های ربانی، روش هشانا موعد حسابرسی اعمال انسان در سال گذشته است. در «میشنا»، یکی از متون بنیادین شریعت یهود، آمده است که در این روز انسان‌ها در محضر خداوند حاضر می‌شوند و سرنوشت آنها رقم می‌خورد. فاصله روش هشانا تا یوم کیپور، فرصتی است تا مؤمنان به توبه، طلب بخشش و اصلاح رفتار خود بپردازند.

در برخی روایت‌های دینی، این روز همچنین با آفرینش آدم و حوا پیوند خورده است. روایت قربانی کردن اسماعیل ذبیح‌الله (اسحاق) به دست ابراهیم نیز جایگاه مهمی در دعاها و آیین‌های روش هشانا دارد و یکی از دلایل استفاده از شاخ قوچ در این مراسم با همین داستان مرتبط دانسته می‌شود.

صدای شوفار

یکی از اصلی‌ترین نشانه‌های روش هشانا صدای «شوفار» (Shofar) است؛ شیپوری آیینی که معمولا از شاخ قوچ ساخته می‌شود.

دمیدن در شوفار از معدود آیین‌های روش هشانا است که مستقیما ریشه در کتاب مقدس دارد. آواهای کوتاه، شکسته و ممتد آن در سنت یهودی به بیداری معنوی، توبه و یادآوری حاکمیت خداوند تعبیر می‌شوند.

در کنیسه‌ها، بخش مهمی از مراسم سال نو به نیایش و شنیدن صدای شوفار اختصاص دارد. در کنار آن، دیدارهای خانوادگی و سفره‌های مخصوص سال نو بخش دیگری از این مناسبت‌اند.

سیب و عسل و سفره یهودیان ایرانی

شاید شناخته‌شده‌ترین خوراک روش هشانا سیبی باشد که در عسل فرو برده می‌شود؛ نمادی از آرزوی سالی شیرین.

اما سفره سال نو در میان یهودیان کشورهای مختلف یکسان نیست. سنت‌های سفاردی ( اسپانیا و پرتقال) و یهودیان خاورمیانه مجموعه‌ای از خوراکی‌های نمادین دارند.

در میان یهودیان ایرانی نیز، در کنار سیب و عسل، ممکن است خوراکی‌هایی مانند  انار، خرما، کدو، چغندر، تره، لوبیا و انواع گوشت بر سفره قرار بگیرد. بر هرکدام دعایی خوانده می‌شود که معمولا با مفهوم نام آن خوراک در عبری یا آرامی مرتبط است.

این خوراکی‌ها جزو دستورهای مستقیم تورات نیستند؛ بسیاری از این آیین‌ها طی قرن‌ها در سنت‌های محلی شکل گرفته‌اند. به همین دلیل، سفره روش هشانا در تهران و شیراز ممکن است با سفره خانواده‌ای یهودی در مراکش، هند، نیویورک یا بخارا تفاوت داشته باشد، هرچند هسته دینی جشن مشترک است.

«تیشری» ماهی سرشار از آیین‌ها است. روش هشانا تنها سرآغاز مجموعه‌ای از مناسبت‌های مهم در این ماه به شمار می‌رود. ده روز پس از سال نو، یوم کیپور فرامی‌رسد که مهم‌ترین روز روزه‌داری و طلب آمرزش در تقویم یهودی است. چند روز پس از آن نیز جشن «سوکوت» یا عید آلونک‌ها  آغاز می‌شود.

سنتی که در ایران هنوز زنده است

امسال نیز کنیسه‌های ایران، از جمله در تهران و شیراز، میزبان ایرانیان باورمند به یهودیتی هستند که مانند دیگر یهودیان جهان سال نو را جشن می‌گیرند. اهمیت این تصویر زمانی بیشتر آشکار می‌شود که وضعیت ایران یهودی را با بسیاری از یهودیان کشورهای همسایه مقایسه کنیم.

روزگاری جمعیت یهودیان از ایران تا عراق، افغانستان و آسیای مرکزی امتداد داشت. بغداد یکی از مهم‌ترین مراکز زندگی یهودیان خاورمیانه بود و در اوایل قرن بیستم یهودیان بسیاری در این شهر زندگی می‌کردند و در تجارت، بانکداری، آموزش و زندگی فرهنگی و سیاسی عراق حضور داشتند.

بخارا نیز قرن‌ها یکی از مراکز مهم یهودیان فارسی‌زبان آسیای مرکزی بود، در شهرهای هرات و کابل نیز سابقه طولانی داشتند.

اما تحولات سیاسی قرن بیستم، مهاجرت و در مواردی فشار و ناامنی، تقریبا کل این نقشه جمعیتی را تغییر داد. یهودیان عراق که زمانی ده‌ها هزار نفر بودند، امروز به شمار بسیار اندکی رسیده است. در افغانستان نیز زبولون سیمینتوف، آخرین یهودی شناخته‌شده‌ای که آشکارا در کنیسه کابل زندگی می‌کرد، در سال ۲۰۲۱ میلادی (۱۴۰۰ خورشیدی) این کشور را ترک کرد. یهودیان بخارا نیز عمدتا به اسرائیل و ایالات متحده مهاجرت کرده‌اند.

ایران در این میان وضعیتی متفاوت دارد. جمعیت ایرانیان یهودی نسبت به دوران پیش از انقلاب ۱۳۵۷ به‌شدت کاهش یافته و بخش بزرگی از آنان به اسرائیل و ایالات متحده مهاجرت کرده‌اند، اما ایران همچنان یکی از معدود کشورهای منطقه است که بخشی از جمعیتش باورمندان به یهودیت هستند؛ جامعه‌ای با کنیسه‌ها، نهادهای مذهبی و سنت‌هایی که هنوز ادامه دارند.

گرویدن بخشی از ایرانیان به یعودیت ریشه‌ای کهن و سابقه‌ای بیش از دو هزار ساله دارد.

پس از فتح بابل به دست کوروش بزرگ در قرن ششم پیش از میلاد، او به یهودیانی که به بابل تبعید شده بودند اجازه داد به سرزمین‌هایی که از آن رانده شده بودند بازگردند و معبدشان را بازسازی کنند. کتاب مقدس عبری از کوروش با احترامی ویژه یاد می‌کند و او در حافظه تاریخی یهودیان جایگاهی ویژه دارد.

همه یهودیان اما به سرزمین یهودا و اورشلیم بازنگشتند. گروه‌هایی در قلمرو ایران بزرگ باقی ماندند و جوامعی را در بخش‌های مختلف منطقه شکل دادند.

در ایران امروز نیز مکان‌هایی با حافظه یهودی وجود دارند؛ آرامگاه دانیال نبی در شوش و آرامگاه منسوب به حبقوق در تویسرکان از شناخته‌شده‌ترین آنها هستند و برای پیروان دیگر ادیان نیز اهمیت دارند. آرامگاهی منسوب به استر و مردخای در همدان نیز از مهم‌ترین مکان‌های زیارتی و تاریخی یهودیان ایران است.

همین سابقه طولانی است که سبب شده یهودیت بخشی از هویت فرهنگی ایرانیان باشد.

ایرانیانی که در اسرائیل همچنان فارسی حرف می‌زنند

این پیوند با مهاجرت نیز از میان نرفته است. بسیاری از یهودیان ایرانی و فرزندان آنان امروز در اسرائیل زندگی می‌کنند و در بسیاری از خانواده‌ها زبان فارسی، موسیقی ایرانی، غذاهای ایرانی و آیین‌هایی مانند نوروز همچنان بخشی از زندگی روزانه است.

یهودیان ایرانی در ایالات متحده، به‌ویژه در لس‌آنجلس و نیویورک نیز جامعه بزرگی شکل داده‌اند. به این ترتیب، شماری از یهودیان ایران از نظر جغرافیایی از کشور و زادگاهشان جدا شده‌اند، اما بسیاری از عناصر فرهنگ ایرانی را حفظ کرده‌اند.

به همین دلیل خانواده‌ای یهودی در تهران، لس‌آنجلس یا تل‌آویو هم نوروز را با سفره هفت‌سین جشن می‌گیرد و هم چند ماه بعد برای روش هشانا سیب را در عسل فروبرد.

روش هشانا ۵۷۸۷ نیز برای ایرانیان یهودی همان معنایی را دارد که برای دیگر یهودیان جهان: پایان یک سال، آغاز دوره‌ای برای حسابرسی از رفتار گذشته و آرزوی آنکه سال پیش رو شیرین‌تر باشد؛ آرزویی که در ساده‌ترین شکل آن در همان عبارت قدیمی خلاصه می‌شود: «شَنا طووا»؛ سال خوبی داشته باشید.