بحران کمبود سوخت در ایران روز سه‌شنبه سوم شهریور وارد مرحله تازه‌ای شد و گزارش‌های رسیده به ایندیپندنت فارسی از تهران، البرز، خراسان رضوی، مازندران، کرمان، سیستان و بلوچستان، هرمزگان، بوشهر و دیگر استان‌ها از تعطیلی جایگاه‌ها، صف‌های طولانی بنزین و کمبود گازوئیل و بنزین حکایت دارد. تشدید بحران سوخت در شرایطی رخ می‌دهد که دولت مسعود پزشکیان کاهش سهمیه بنزین را قطعی اعلام کرده و افزایش نرخ بنزین مازاد نیز در دستور کار قرار گرفته است.

یکی از مخاطبان ایندیپندنت فارسی روز سه‌شنبه ویدیویی از صف طولانی خودروهای سنگین برای دریافت گازوئیل در منطقه پردیس استان تهران ارسال کرد و گفت این صف «بعد از عوارضی پردیس و مقابل مجتمع کوثر» تشکیل شده است. تبعات کمبود گازوئیل جدی‌تر از کمبود بنزین خودروهای شخصی است و می‌تواند حمل‌ونقل جاده‌ای و انتقال کالا میان شهرها را مختل کند.

در تهران نیز گزارش‌های رسیده حاکی از وخیم‌تر شدن وضعیت است. فردی به ایندیپندنت فارسی گفت: «از دیروز تا امروز تقریبا تمامی پمپ‌بنزین‌های شمال تهران یا تعطیل بودند یا با صف‌های بسیار طولانی و کیلومتری مواجه شدند. از جمله جایگاه‌های نیاوران، ولنجک، فرمانیه، تجریش، شریعتی، جردن و باغ فردوس.»

ویدیویی دیگر صف خودروها مقابل یک پمپ‌بنزین تعطیل حوالی بزرگراه صدر را نشان می‌دهد. روز دوشنبه نیز ویدیویی از صف طولانی خودروها برای دریافت بنزین در شهرک محلاتی تهران ارسال شد. گزارش‌های مشابه از گوهردشت کرج نیز حاکی از آن است که حتی پس از خاموش شدن چراغ‌ها و تعطیلی یک جایگاه، رانندگان همچنان مقابل آن در انتظار رسیدن بنزین صف کشیده‌اند.

در مشهد یکی از مخاطبان ایندیپندنت فارسی می‌گوید برخی جایگاه‌ها حتی با کارت سوخت شخصی نیز بنزین عرضه نمی‌کنند. طی روزهای گذشته ساکنان این شهر از انتظارهای چندساعته و محدودیت شدید کارت‌ آزاد جایگاه‌ها خبر داده بودند.

مقام‌های وزارت نفت نیز دیگر اصل کمبود را انکار نمی‌کنند. فریدون یاسمی، مدیر منطقه تهران شرکت ملی پخش فراورده‌های نفتی، تایید کرد که ذخیره بنزین تعدادی از جایگاه‌های تهران تمام شد و آن‌ها به مدت چند ساعت تعطیل شدند. او افزایش ناگهانی تقاضا و ترافیک مسیرهای مواصلاتی را علت این وضعیت دانست و گفت روز دوشنبه با افزایش ۳۰ درصدی توزیع، بیش از ۲۶ میلیون لیتر بنزین در تهران توزیع شد. رقمی که به گفته او رکورد امسال پایتخت محسوب می‌شود.

بحران کنونی ریشه‌ای قدیمی‌تر از جنگ دارد. جمهوری اسلامی ایران طی دهه‌های گذشته هم‌زمان با رشد جمعیت، افزایش تعداد خودروها و مصرف سوخت، سرمایه‌گذاری متناسبی برای نوسازی پالایشگاه‌ها، توسعه حمل‌ونقل عمومی و کاهش مصرف خودروهای داخلی انجام نداد. در مقابل، میلیاردها دلار از منابع مالی به برنامه هسته‌ای، صنایع موشکی و پهپادی، فعالیت‌های نظامی و تامین مالی گروه‌های نیابتی اختصاص یافت.

جنگ این ضعف ساختاری را به بحرانی فوری تبدیل کرد. ایران که طی سال‌های اخیر برای جبران شکاف تولید و مصرف دوباره به واردات بنزین وابسته شده بود، اکنون با محدودیت شدید مسیرهای وارداتی روبه‌رو است. دولت نیز به جای افزایش عرضه، آشکارا به سمت کاهش اجباری مصرف حرکت می‌کند.

محسن حاجی‌میرزایی، رئیس دفتر پزشکیان، روز دوشنبه اعلام کرد کاهش سهمیه‌های بنزین «قطعی» است و افرادی که بیش از سهمیه تعیین‌شده سوخت بخواهند، باید آن را با نرخ بالاتری خریداری کنند. محمدجعفر قائم‌پناه، معاون اجرایی پزشکیان، نیز گفت ممکن است دولت ظرف روزهای آینده تصمیم جدید خود درباره بنزین را اعلام کند.

اما کمبود گازوئیل و بنزین فقط مشکل رانندگان نیست. بخش بزرگی از جابه‌جایی مواد غذایی، محصولات کشاورزی، دارو و مواد اولیه صنایع در ایران به حمل‌ونقل جاده‌ای وابسته است. طولانی شدن صف گازوئیل کامیون‌ها یا کاهش دسترسی به سوخت می‌تواند زمان و هزینه حمل کالا را افزایش دهد و این هزینه در نهایت به قیمت مصرف‌کننده منتقل خواهد شد. اگر کمبود سوخت پایدار و گسترده‌تر شود، خطر اختلال موضعی در زنجیره تامین برخی کالاها نیز افزایش می‌یابد.

این خطر در حالی افزایش یافته که ارزش ریال نیز به‌سرعت در حال سقوط است. قیمت دلار در بازار آزاد تهران روز سه‌شنبه به رکوردی تازه رسید و بنا بر داده‌های رسیده به ایندیپندنت فارسی، تا حدود ۲۰۵ هزار و ۸۰۰ تومان معامله شد. افزایش هم‌زمان نرخ ارز و هزینه حمل‌ونقل می‌تواند قیمت کالاهای وارداتی، مواد اولیه و محصولات داخلی وابسته به قطعات خارجی را بیش‌ازپیش بالا ببرد و موج تازه‌ای از تورم را در ایران ایجاد کند.

فشار خارجی نیز درست در همین مقطع افزایش یافته است. اسکات بسنت، وزیر خزانه‌داری آمریکا، روز دوشنبه هفته جاری از آغاز کارزاری تحریمی و اقتصادی خبر داد که هدف آن قطع راه‌های ارتباطی باقی‌مانده جمهوری اسلامی ایران با شبکه مالی و تجارت جهانی است. واشنگتن تهدید کرده است شرکت‌ها و نهادهای خارجی فعال در حوزه‌هایی از جمله نفت، کشتی‌رانی، طلا، رمزارز و هوانوردی در صورت همکاری با تهران، هدف تحریم‌های ثانویه قرار خواهند گرفت.

بسنت این مرحله را بخشی از یک «روز دی (D) اقتصادی» توصیف و از آن به‌عنوان بزرگ‌ترین عملیات تهاجمی مالی علیه یک کشور دشمن یاد کرد. دولت ترامپ می‌گوید هدف، قطع شریان‌های اقتصادی جمهوری اسلامی ایران و «انزوای مالی کامل» آن است. واشنگتن همچنین از دولت‌های دیگر خواست روابط اقتصادی خود را با تهران محدود کنند.

هم‌زمان، نگرانی حکومت از پیامدهای اجتماعی بحران اقتصادی نیز آشکارتر شده است. احمدرضا رادان، فرمانده کل انتظامی جمهوری اسلامی ایران، بنزین، مشکلات اقتصادی و بیکاری را از عواملی دانست که ممکن است زمینه اعتراض‌ها را فراهم کنند و از پلیس فتا و پلیس امنیت عمومی خواست فعالیت افرادی را که به ادعای او در شبکه‌های اجتماعی مردم را «تحریک» می‌کنند، رصد کنند.

در چنین شرایطی، بحران سوخت می‌تواند به حلقه‌ای دیگر از چرخه فشار اقتصادی تبدیل شود، زیرا کاهش عرضه بنزین و گازوئیل هزینه حمل‌ونقل را افزایش می‌دهد، سقوط ریال هزینه واردات و تولید را بالا می‌برد و تحریم‌های تازه نیز تامین ارز و تجارت خارجی را دشوارتر می‌کنند. ادامه هم‌زمان این روندها می‌تواند تورم را به سطح بالاتری برساند و در صورت اختلال پایدار در حمل‌ونقل، دسترسی به برخی کالاهای اساسی را نیز با مشکل مواجه کند.