سقوط پرشتاب ارزش ریال در برابر انواع ارز، بازارهای ایران را وارد مرحله تازه‌ای از بی‌ثباتی کرده است. روز سه‌شنبه سوم شهریور، بهای دلار آمریکا در بازار تهران از مرز ۲۰۵ هزار تومان عبور کرد و هم‌زمان قیمت طلا و سکه نیز رکوردهای تازه‌ای ثبت کرد؛ شرایطی که به گفته کسبه بازار تهران، باعث تغییر روزانه و حتی چندباره قیمت برخی کالاها شد و شماری از فروشندگان را به توقف موقت فروش و بستن مغازه‌ها واداشت.

بر اساس نرخ‌های اعلام‌شده در بازار آزاد، قیمت هر دلار آمریکا روز سه‌شنبه به ۲۰۵ هزار و ۸۰۰ تومان رسید. یورو ۲۴۰ هزار تومان، پوند انگلستان ۲۷۷ هزار و ۹۰۰ تومان، درهم امارات ۵۶ هزار و ۳۰ تومان، یوآن چین ۳۰ هزار و ۸۰۰ تومان، دلار کانادا ۱۴۸ هزار و ۵۰۰ تومان و لیر ترکیه هم چهار هزار و ۳۵۰ تومان معامله شدند. قیمت هر ۱۰۰ دینار عراق نیز به ۱۳ هزار و ۳۲۰ تومان رسید.

بازار طلا نیز هم‌زمان با سقوط ریال، رکوردهای تازه‌ای ثبت کرد. سکه امامی به ۲۲۳ میلیون و ۹۸۵ هزار تومان و سکه بهار آزادی به ۲۱۹ میلیون تومان رسید. نیم‌سکه ۱۱۴ میلیون و ربع‌سکه ۶۳ میلیون تومان قیمت خورد و بهای هر مثقال طلا به ۹۶ میلیون و ۸۰۰ هزار تومان و هر گرم طلای ۱۸ عیار به ۲۲ میلیون و ۳۴۷ هزار تومان افزایش یافت.

این ارقام برای اقتصاد ایران تنها بیانگر گران‌تر شدن ارز و طلا نیست. وابستگی تولید و بازار ایران به واردات مواد اولیه، قطعات، ماشین‌آلات و کالاهای واسطه‌ای باعث می‌شود افزایش نرخ ارز ظرف مدتی کوتاه، به قیمت تمامی کالاها و خدمات، از مواد غذایی و دارو گرفته تا لوازم خانگی، پوشاک، خودرو و هزینه تولید صنایع منتقل شود.

چند تن از کسبه بازار تهران روز سوم شهریور در پیام‌هایی، به ایندیپندنت فارسی گفتند بی‌ثباتی نرخ ارز اکنون تعیین قیمت کالا را نیز دشوار کرده است. یک فروشنده لوازم خانگی می‌گوید: «دلار ساعتی گران می‌شود و مثلا نمی‌دانیم یک ماشین لباس‌شویی یا تلویزیون را یک ساعت یا دو ساعت بعد چقدر بفروشیم تا ضرر نکنیم. اگر امروز جنس را بفروشیم، شاید فردا نتوانیم همان جنس را با پول فروش امروز جایگزین کنیم. برای همین خیلی‌ها یا قیمت نمی‌دهند یا اصلا فروش را متوقف کرده‌اند.»

یک عمده‌فروش کالاهای برقی نیز می‌گوید برخی تامین‌کنندگان در طول روز چندین بار قیمت‌هایشان را تغییر می‌دهند: «قبلا قیمت‌های اجناس ما ماهانه تغییر می‌کرد، بعد شد هفتگی و حالا این روزها صبح یک قیمت داریم و عصر یک قیمت دیگر. فروشنده می‌ترسد بفروشد، مشتری هم پول ندارد که بخرد. بازار عملا قفل می‌شود.»

کاسب دیگری در بازار تهران نیز به ایندیپندنت فارسی می‌گوید برخی همکارانش در روزهای اخیر کرکره مغازه‌ها را پایین کشیده‌اند: «مشتری فکر می‌کند فروشنده می‌خواهد گران‌فروشی کند، ولی خیلی وقت‌ها خود فروشنده نمی‌داند جنسی را که می‌فروشد، فردا با چه قیمتی باید دوباره بخرد. بعضی‌ها ترجیح می‌دهند چند روز اصلا نفروشند تا وضعیت دلار مشخص شود. مثلا الان کارخانه‌های مواد غذایی ساعتی به فروشنده‌ها قیمت می‌دهند، چون هزینه تولید و مواد اولیه و بسته‌بندی و همه‌چیز دائم در حال افزایش است.»

سقوط ریال در شرایطی سرعت گرفته است که فشارهای اقتصادی آمریکا بر جمهوری اسلامی ایران نیز افزایش یافته‌اند. وب‌سایت اکسیوس در گزارشی درباره نشانه‌های وخامت اقتصاد ایران نوشت که دولت دونالد ترامپ بیش از شش ماه پس از آغاز جنگ، در تلاش است با افزایش فشار اقتصادی، جمهوری اسلامی ایران را به پذیرش خواسته‌های واشنگتن وادار کند. ترامپ هفته گذشته نیز اقتصاد ایران را «در حال فروپاشی» توصیف کرد.

اسکات بسنت، وزیر خزانه‌داری آمریکا، روز دوشنبه از آغاز طرحی برای افزایش فشار بر اقتصاد جمهوری اسلامی ایران سخن گفت و آن را «بزرگ‌ترین تهاجم مالی تاریخ» توصیف کرد. یکی از مهم‌ترین محورهای این فشار محدود کردن درآمد‌های نفتی تهران است. محاصره دریایی آمریکا که از ماه آوریل آغاز شد، صادرات نفت ایران را به‌شدت کاهش داده و منابع ارزی حکومت را محدود کرده است.

اکسیوس با اشاره به پنج نشانه وخامت اقتصاد ایران، سقوط ریال را در صدر آن‌ها قرار داد. پیش از آغاز جنگ، دلار حدود ۱۶۵ هزار تومان معامله می‌شد که خود این نرخ نیز در آن زمان، رکوردی تاریخی محسوب می‌شد، اما اکنون رسیدن قیمت دلار به بیش از ۲۰۵ هزار تومان به این معنا است که ریال تنها از آغاز جنگ تاکنون، حدود یک‌پنجم دیگر از ارزش خود را در برابر دلار از دست داده است.

هم‌زمان گزارش‌های رسیده به ایندیپندنت فارسی حاکی از آن است که انواع ارز فیزیکی (اسکناس) در بازار تهران به‌شدت کمیاب شده و معدود فروشندگان حتی حاضر نیستند دلار را با نرخ ۲۱۰ هزار تومانی بفروشند، زیرا انتظار دارند قیمت‌ها در روزهای آینده باز هم افزایش یابد.

این سقوط با تورمی کم‌سابقه همراه شده است. مرکز آمار ایران تورم نقطه‌به‌نقطه تیرماه را ۸۷.۹ درصد اعلام کرد و تورم خوراکی‌ها و آشامیدنی‌ها نیز از ۱۲۸ درصد گذشت. چشم‌انداز تولید نیز تیره‌تر شده است. صندوق بین‌المللی پول پیش از جنگ برای اقتصاد ایران رشد ۱.۱ درصدی پیش‌بینی کرده بود، اما در براورد تازه خود، انتظار دارد تولید ناخالص داخلی ایران در سال جاری ۵.۴ درصد کوچک شود. کاهش فعالیت کسب‌وکارها، از بین رفتن فرصت‌های شغلی و افت صادرات نفت، خطر ورود اقتصاد ایران به رکودی عمیق‌تر را افزایش داده‌اند.

حتی برخی مقام‌های جمهوری اسلامی ایران اکنون درباره آثار این وضعیت هشدار می‌دهند. فداحسین مالکی، عضو کمیسیون امنیت ملی مجلس، روز سه‌شنبه اذعان کرد که تبعات «جنگ اقتصادی» می‌تواند از حملات نظامی نیز جدی‌تر باشد و آثار آن برای مدت طولانی‌تری باقی بماند.

البته برای مردم ایران نتیجه این تحولات اکنون نیز در قیمت روزمره کالاها مشهود و محسوس است. دلار ۲۰۵ هزار تومانی و طلای گرمی بیش از ۲۲ میلیون تومان تنها رکوردهایی در تابلوهای صرافی و طلافروشی‌ها نیستند، بلکه نشانه‌هایی از کاهش مستمر ارزش درآمد و پس‌انداز میلیون‌ها ایرانی‌اند. در بازاری که فروشنده از ترس ناتوانی در جایگزین کردن کالایش، حاضر به فروش نیست و خریدار هر روز با قیمت تازه‌ای مواجه می‌شود، ادامه سقوط ریال می‌تواند موج گرانی موجود را تشدید و دسترسی بخش بزرگ‌تری از جامعه را به کالاهای اساسی دشوار کند.