برای نخستین بار از زمان راهاندازی رتبهبندی دانشگاههای تاثیرگذار موسسه آموزش عالی تایمز، نام هیچ دانشگاهی از ایران در فهرست سال ۲۰۲۶ دیده نمیشود؛ اتفاقی بیسابقه که در ظاهر به معنای حذف کامل آموزش عالی ایران از این ارزیابی بینالمللی است، اما در لایهای عمیقتر، پیامدهای قطع طولانیمدت اینترنت، انزوای علمی و بحران ساختاری دانشگاهها در جمهوری اسلامی ایران را آشکار میکند.
موسسه تایمز اعلام کرد که در رتبهبندی «تاثیرگذاری پایدار ۲۰۲۶»، عملکرد یک هزار و ۶۴۶ دانشگاه از ۱۱۶ کشور را بررسی کرده است. دانشگاهها در این نظام بر اساس میزان مشارکتشان در تحقق ۱۷ هدف توسعه پایدار سازمان ملل متحد، از جمله آموزش باکیفیت، سلامتی، برابری جنسیتی، نوآوری، کاهش نابرابری، حفاظت از محیطزیست و تقویت نهادهای پاسخگو ارزیابی میشوند. با این حال، در میان تمام موسسات ارزیابیشده، نام هیچ دانشگاهی از ایران وجود ندارد.
این غیبت در حالی است که ۳۴ دانشگاه ایرانی در رتبهبندی سال ۲۰۲۵ حضور داشتند و برخی از آنها در شاخصهای جداگانه، رتبههای قابلتوجهی هم به دست آورده بودند. بهطور مثال دانشگاههای علوم پزشکی بهشتی و ایران در حوزه سلامت و رفاه یا دانشگاه صنعتی امیرکبیر در بخش صنعت، نوآوری و زیرساخت، از جمله موسساتی بودند که در بعضی زیرشاخهها در میان دانشگاههای برتر قرار گرفتند.
روابط عمومی دانشگاه صنعتی امیرکبیر روز پنجشنبه هشتم مرداد اعلام کرد که نبودن دانشگاههای ایران در فهرست جدید نتیجه ارزیابی منفی عملکرد علمی آنها نبوده است، بلکه دانشگاهها به دلیل «محدودیت در دسترسی به سامانه ارسال اطلاعات»، نتوانستهاند دادهها و مستندات لازم را در اختیار موسسه تایمز قرار دهند.
دانشگاه امیرکبیر ضمن ابراز تاسف از آنچه «موانع غیرعلمی در مسیر ارزیابی جهانی» خواند، توضیح داد که مسدود شدن دسترسی به پرتال رسمی موسسه تایمز، امکان ثبت اطلاعات را از دانشگاههای ایران سلب کرد. در این متن، درباره عامل ایجاد محدودیت توضیح صریحی ارائه نشد، اما اشاره به ناتوانی همه دانشگاههای ایران در ورود به سامانهای بینالمللی، پیامدهای قطع و محدودسازی گسترده اینترنت جهانی در ایران را برجسته میکند.
از دیماه ۱۴۰۴ و همزمان با گسترش اعتراضهای ملی، حکومت جمهوری اسلامی ایران دسترسی مردم به اینترنت بینالمللی را بهطور گسترده قطع کرد. این محدودیت پس از آغاز جنگ در نهم اسفند با شدتی بیشتر ادامه یافت و به مدت سه ماه پیاپی، ارتباط بخش عمدهای از جامعه ایران با شبکه جهانی تقریبا بهطور کامل متوقف شد. گزارشهای فنی منتشرشده درباره این قطعی نشان میدهند که بیش از ۹۶ درصد مسیرهای اینترنتی قابلمشاهده در ایران در مقاطعی عملا از دسترس خارج شده بودند و کنترل دسترسی از طریق زیرساختی متمرکز اعمال میشد.
قطع اینترنت تنها شبکههای اجتماعی، رسانهها یا کسبوکارهای اینترنتی را هدف قرار نداد. دانشگاهها، آزمایشگاهها، کتابخانههای دیجیتال و گروههای پژوهشی نیز ارتباط خود را با مجلات علمی، پایگاههای داده، سامانههای ارسال مقاله، جلسات بینالمللی و همکاران خارجی از دست دادند.
در همان هفتههای نخست قطعی، خبرگزاری ایسنا در گزارشی با عنوان «دانشگاهها در سکوت آنلاین»، نوشت که استادان و دانشجویان برای دسترسی به منابع علمی، بهروزرسانی تحقیقات، ارسال مقاله، شرکت در جلسات آنلاین و ارتباط با دانشگاههای خارجی با مشکلات گسترده مواجه شدهاند. حتی پایگاه اطلاعات علمی جهاد دانشگاهی هم اعلام کرد که به دلیل محدودیت اینترنت بینالمللی، بیش از یک میلیون و ۵۰۰ هزار مقاله داخلی را از طریق شبکه داخلی در دسترس پژوهشگران قرار میدهد. اقدامی که خود نشان میداد دسترسی عادی به منابع و ناشران علمی جهان کاملا مختل بوده است.
نشریه علمی نیچر (NAUTRE) نیز در مطلبی با عنوان «خاموشی دانشگاهی ایران»، به اثر قطع اینترنت بر فعالیت پژوهشگران ایرانی پرداخت و اشاره کرد پژوهشگری که نتواند به ایمیل دانشگاهی، سامانه مجله، دادههای علمی، نرمافزارهای ابری یا حساب کاربری بینالمللی خود دسترسی داشته باشد، تنها از انتشار یک مقاله بازنمیماند، بلکه عملا زنجیره کامل تولید علم، از دریافت داده و همکاری با همکاران تا داوری، اصلاح مقاله و ثبت نهایی نتایج، برای او متوقف میشود.
رتبهبندی امسال تایمز نیز برخلاف ارزیابیهایی که عمدتا بر دادههای استنادی خودکار تکیه دارند، نیازمند ثبتنام، عضویت در شبکه تایمز و ارسال مستقیم اطلاعات و شواهد از دانشگاهها بود. تایمز پیشتر اعلام کرده بود که نظام تازه «تاثیرگذاری پایدار» به یک شبکه عضویتی جدید متکی است و دانشگاهها باید برای ارائه اطلاعات و نمایش فعالیتهایشان در حوزه اهداف توسعه پایدار در این سازوکار مشارکت کنند. بنابراین دانشگاهی که نتواند در مهلت تعیینشده وارد سامانه شود یا مدارکش را بارگذاری کند، اساسا وارد فرایند ارزیابی نخواهد شد.
غیبت در رتبهبندی تاثیرگذاری پایدار را نیز نباید با حذف کامل دانشگاههای ایران از همه فهرستهای جهانی یکی دانست. در رتبهبندی عمومی دانشگاههای جهان تایمز در سال ۲۰۲۶، نام دانشگاههایی مانند صنعتی امیرکبیر، صنعتی شریف، دانشگاه تهران و دانشگاه علم و صنعت همچنان وجود دارد و تایمز دانشگاههای امیرکبیر و شریف را در بازه رتبهای ۳۵۱ تا ۴۰۰ و دانشگاه تهران را در بازه ۴۰۱ تا ۵۰۰ قرار داده است.
Read More
This section contains relevant reference points, placed in (Inner related node field)
افت ۴۵ پلهای دانشگاه تهران در رتبهبندی سال قبل، عقب ماندن دانشگاههای صنعتی ایران از رقبای منطقهای، سرکوب امنیتی و بازداشت گسترده دانشجویان و استادان منتقد و معترض، کاهش همکاریهای بینالمللی، مهاجرت استادان و دانشجویان، محدودیت فرصتهای مطالعاتی و کاهش بودجه پژوهشی، همگی از فرسایش تدریجی دانشگاههای ایران در سالیان اخیر حکایت دارند.
دانشگاههای تهران، ملی، پهلوی یا صنعتی آریامهر پیش از انقلاب ۱۳۵۷ با دانشگاههای معتبر آمریکا و اروپا ارتباط گستردهای داشتند و شماری از آنها با الگوگیری مستقیم از موسساتی چون دانشگاه پنسیلوانیا، موسسه فناوری ماساچوست و دانشگاه ایلینوی توسعه یافتند. شبکه گسترده همکاریهای علمی، حضور استادان بینالمللی و سرمایهگذاری در آموزش عالی، ایران را به یکی از مراکز رو به رشد دانشگاهی منطقه تبدیل کرده بود، اما پس از انقلاب اسلامی، تعطیلی چندساله دانشگاهها در جریان آنچه «انقلاب فرهنگی» نامیده شد، اخراج استادان، اسلامیسازی علوم انسانی، گزینش عقیدتی، دخالت نهادهای امنیتی، سرکوب تشکلهای مستقل و در دهههای بعد تحریم، فقر بودجهای و مهاجرت گسترده متخصصان، مسیر دانشگاههای ایران را تغییر داد و دانشگاههایی که قرار بود بخشی از فرایند نوسازی و توسعه کشور باشند، بهتدریج زیر فشارهای ایدئولوژیک و امنیتی قرار گرفتند.
قطع کامل اینترنت در سال ۱۴۰۵ نیز مرحله تازهای از همین فرایند را نمایان کرد. حکومتی که برای جلوگیری از انتشار اخبار اعتراضها و جنگ، ایران را از شبکه جهانی جدا کرد، همزمان پژوهشگران، پزشکان، مهندسان و دانشجویان را نیز از جریان علم جهانی کنار گذاشت. پیامد چنین سیاستی تنها از دست رفتن یک رتبه یا غیبت در یک جدول نیست و کاهش انتشار مقاله، لغو همکاریهای پژوهشی، از دست رفتن فرصتهای بورسیه، دشوارتر شدن جذب دانشجوی خارجی و تشدید مهاجرت دانشگاهیان از نتایج بلندمدت آن خواهد بود.
