در حالی که سازمان غذا و دارو ادعا می‌کند کمبود اقلام دارویی در ایران به ۶۵ قلم کاهش یافته، سخنگوی کمیسیون بهداشت و درمان مجلس درباره «کمبود جدی و بحرانی دارو» در ایران هشدار داده است. برخی گزارش‌ها نیز حاکی از آن است که محموله‌های دارویی و کمک‌های بشردوستانه ارسال‌شده از کشورهای مختلف در جریان جنگ ۳۹ روزه، هنوز توزیع نشده‌اند و سرنوشت آن‌ها روشن نیست. در همین حال، مردم می‌گویند بسیاری از داروهای نایاب در داروخانه‌ها، با قیمت‌ نجومی در بازار سیاه به فروش می‌رسند. با وجود این وضعیت، مسئولان بهداشت و درمان از آمادگی کامل برای «تامین و توزیع گسترده دارو و سرم» موردنیاز زائران اربعین خبر می‌دهند و تاکید می‌کنند که در این زمینه «هیچ نگرانی‌ وجود ندارد».

بر اساس اعلام پیرحسین کولیوند، رئیس جمعیت هلال‌احمر جمهوری اسلامی ایران، در جریان جنگ ۳۹ روزه، چندین نهاد بین‌المللی و بیش از ۱۸ کشور از جمله عراق، روسیه، چین، هند، ترکیه، تاجیکستان، ازبکستان، جمهوری آذربایجان، ارمنستان، ترکمنستان و قرقیزستان داوطلبانه کمک‌های بشردوستانه به ایران ارسال کردند. در این میان، روسیه با ارسال بیش از ۳۱۳ تن دارو و تجهیزات پزشکی و چین با حدود ۵۹ تن اقلام دارویی، بزرگ‌ترین محموله‌ها را به ایران فرستادند. برخی نهادهای بین‌المللی از جمله سازمان پزشکان بدون مرز و برنامه جهانی غذا نیز در انتقال کمک‌های بشردوستانه مشارکت داشتند.

بخش عمده این محموله‌ها شامل داروهای اورژانسی، تجهیزات پزشکی، ملزومات مصرفی بیمارستان‌ها، سرم، پانسمان و دیگر اقلام موردنیاز برای درمان مجروحان بود.

مسئولان وزارت بهداشت و جمعیت هلال‌احمر مدعی‌اند تمامی محموله‌ها پس از ورود به ایران، با هماهنگی دستگاه‌های مسئول تحویل گرفته و بر اساس نیاز، میان مراکز درمانی توزیع شدند. به گفته آنان، بخشی از اقلام نیز برای تقویت ذخایر راهبردی دارو و تجهیزات پزشکی، در انبارهای جمعیت هلال‌احمر و سازمان غذا و دارو نگهداری شد تا در صورت ادامه درگیری‌ها یا افزایش شمار مجروحان، نیاز مراکز درمانی به‌سرعت تامین شود.

با این حال، روزنامه پیام ما روز دوشنبه پنجم مردادماه گزارش داد که با گذشت چند هفته از پایان جنگ، سرنوشت بخشی از این محموله‌ها همچنان در هاله‌ای از ابهام قرار دارد. در حالی که مسئولان از توزیع و مصرف این کمک‌ها سخن می‌گویند، اطلاعات رسیده به این روزنامه از احتمال بلااستفاده ماندن بخشی از داروهای اهدایی به‌ دلیل موانع اداری و ثبت‌ نشدن آن‌ها در سامانه رهگیری دارو حکایت دارد.

بر اساس این گزارش، با وجود اینکه این محموله‌ها با هدف تامین نیاز بیمارستان‌ها در شرایط بحرانی به ایران ارسال شدند، تاکنون درباره نحوه توزیع هر محموله، میزان داروهای مصرف‌شده، ارزش ریالی کمک‌ها یا موجودی باقی‌مانده آن‌ها گزارشی رسمی و جامع منتشر نشده است و اطلاعات موجود همچنان به آمارهای کلی و اظهارات مسئولان محدود می‌شود.

سرنوشت مبهم داروهای بشردوستانه

پیام ما به نقل از اطلاعاتی که در اختیار دارد، نوشت بخشی از داروهای اهدایی به‌ دلیل نداشتن کد رهگیری در سامانه «تیتک» (TTAC)، امکان ورود به چرخه رسمی مصرف در برخی مراکز درمانی را پیدا نکرده و همچنان بلااستفاده مانده‌اند.

«تیتک» سامانه رسمی رهگیری و اصالت‌سنجی دارو در ایران است و اقلام دارویی برای توزیع و مصرف در شبکه رسمی درمان، باید در این سامانه ثبت شوند. ثبت‌ نشدن داروهای اهدایی در تیتک علاوه بر آنکه مانع تحویل آن‌ها به بیمارستان‌ها و بیماران می‌شود، نظارت بر مسیر جابه‌جایی و سرنوشت این داروها را نیز دشوار یا حتی ناممکن می‌کند.

هدف از ارسال کمک‌های دارویی و غذایی بین‌المللی در شرایط بحرانی مانند جنگ یا بلایای طبیعی، این است که محموله‌ها در کوتاه‌ترین زمان ممکن به دست نیازمندان برسند و از دامنه خسارت‌های ناشی از بحران بکاهند. اگر این محموله‌ها راهی انبارها شوند یا فرایند توزیع آن‌ها با اختلال مواجه شود، عملا کارکرد اصلی خود را از دست می‌دهند.

محمد هاشمی، سخنگوی سازمان غذا و دارو، در پاسخ به پرسشی درباره ابهام‌های موجود در نحوه توزیع محموله‌ دارو‌های بشردوستانه گفت مدیریت این کمک‌ها زمانی به بهترین نتیجه می‌رسد که تمامی دستگاه‌های مسئول در چارچوب وظایف قانونی خود، با «هماهنگی کامل» عمل کنند.

تاکید این مقام سازمان غذا و دارو بر «هماهنگی بین دستگاه‌های مسئول» این سوال را ایجاد می‌کند آیا ناهماهنگی میان دستگاه‌های مسئول مانع توزیع داروهای اهدایی شده و اگر چنین است، علت آن چیست؟

بازار سیاه و توزیع انبوه دارو در اربعین

در شرایطی که سرنوشت محموله‌های دارویی بشردوستانه مشخص نیست و مسئولان کمبود دارو را نیز انکار می‌کنند، روایت‌های میدانی نشان می‌دهد دارویی که بیمار می‌تواند با نسخه و پوشش بیمه با چندصد هزار تومان تهیه کند، گاه در بازار غیررسمی با چندین برابر قیمت به فروش می‌رسد و این مشکل درباره داروهای کمیاب شدیدتر است.

در روزهای اخیر بازنشستگان معترض هم در تجمع‌هایشان، شعارهایی از جمله «با داروهای آزاد، درمان شده مکافات» سر دادند.

خبرگزاری رکنا روز چهارشنبه ۳۱ تیرماه به نقل از شماری از بیماران و همراهان آنان، گزارش داد که کمبود برخی داروهای تخصصی آن‌ها را ناچار کرده است پس از جست‌وجوی بی‌نتیجه در داروخانه‌های دولتی، داروی موردنیاز خود را با چندین برابر قیمت، از بازار آزاد تهیه کنند. به گفته یکی از همراهان بیماران، دارویی با قیمت رسمی حدود ۵۰۰ هزار تومان در بازار آزاد به بهای پنج میلیون تومان خریداری شده است.

سلمان اسحاقی، سخنگوی کمیسیون بهداشت مجلس، نیز «کمبود جدی و بحرانی دارو» و افزایش قیمت آن را تایید کرد. همایون سامه‌یح نجف‌آبادی، دیگر عضو کمیسیون بهداشت و درمان مجلس، هم تاخیر در تخصیص ارز و کمبود نقدینگی را از عوامل تشدید مشکلات واردات دارو دانست و گفت که سرنوشت ۷۰۰ میلیون دلار بودجه اختصاص‌یافته به تامین دارو مشخص نیست.

با وجود این گزارش‌ها، مهدی پیرصالحی، رئیس سازمان غذا و دارو، ادعا می‌کند شمار داروهای اساسی و حیاتی دچار کمبود که سال ۱۴۰۱ به ۳۴۱ قلم رسیده بود، اکنون به‌طور میانگین به ۶۵ قلم کاهش یافته است. به گفته او، نظام دارویی ایران بر پایه نام ژنریک بنا شده، بنابراین ممکن است محصولات یک نشان تجاری خاص در بازار موجود نباشد، اما همان دارو با نام ژنریک خود یا تولید سایر شرکت‌ها عرضه می‌شود، لذا در آمار رسمی کمبود دارویی محسوب نمی‌شود.

پیرصالحی همچنین مدعی شد برخی آمارهای منتشرشده درباره کمبود دارو در واقع براوردهایی پیش‌بینی‌محور برای هشدار زودهنگام به دستگاه‌های مسئول‌اند و شمار این اقلام اکنون به کمتر از ۵۰۰ قلم رسیده است. او بدهی انباشته برخی بیمارستان‌ها به شرکت‌های پخش را نیز یکی از دلایل شکل‌گیری «گزارش‌های کاذب کمبود» دانست و گفت در بسیاری از موارد، دارو در شبکه رسمی توزیع موجود است، اما مراکز درمانی به‌ دلیل مشکلات مالی امکان خرید آن را ندارند.

رئیس سازمان غذا و دارو درباره اینکه چرا تاکنون محموله‌های دارویی کمک‌های بشردوستانه در بیمارستان‌ها توزیع نشده‌اند، توضیح نداد. حال‌ آنکه طبق آمار جمعیت هلال احمر فقط بخش اول این محموله ۱۸ تن وزن داشت.

در شرایطی که بیماران برای تامین داروهای مورد نیاز خود با دردسر جدی مواجه‌اند، بیمارستان‌ها امکان خرید دارو ندارند و شبکه توزیع دارو گرفتار فساد و بازار سیاه است، جعفر میعادفر، رئیس سازمان اورژانس، اعلام کرده برای تامین دارو و سرم موردنیاز «زائران اربعین» هیچ نگرانی وجود ندارد و تدابیر لازم در این زمینه اتخاذ شده است.

او از تمهیدات ویژه وزارت بهداشت برای مقابله با گرمازدگی شرکت‌کنندگان در این مراسم خبر داد و افزود در مرزهای شش‌گانه کشور، ذخایر دارویی موردنیاز تامین شده و حدود ۳۰۰ هزار واحد سرم نیز برای مراسم اربعین در نظر گرفته شده است.

پیش از آن، پیرحسین کولیوند، رئیس جمعیت هلال‌احمر، هم روز ۲۸ تیرماه اعلام کرده بود دارو و تجهیزات مورد نیاز مراسم اربعین به میزان کافی تامین و ارسال شده و پنج بیمارستان عراق در مسیر نجف تا کربلا نیز برای ارائه خدمات درمانی در اختیار کادر پزشکی اعزامی از ایران قرار گرفته‌اند.